تبلیغات
mehr54.b36@gmail.com صنایع دستی ایران تنظیم کننده مرتضی اسکندرنژاد - ورنی بافی(آذربایجان شرقی)

بر اساس بررسی‌های انجام شده تولید ورنی ظرف یک صد سال اخیر در دشت‌ مغان مرسوم‌ شده و به روایت‌ افراد مطلع، محل اصلی تولید آن منطقه قره باغ آذربایجان شوروی بوده‌‌ که بر اثر روابط‌ و علقه‌های فرهنگی عشیره‌ای و ترددهایی که‌ در کناره‌ رودخانه‌ ارس‌ انجام ‌پذیرفته به تدریج‌ در منطقه ارسباران و سپس در بین ایلات و عشایر دشت‌ مغان ‌رایج‌ شده است‌.‌
ورنی گلیمی تك روست (نوعی گلیم ریز بافت، فرش نما است )كه از نظر بافت در حد وسط گلیم و قالی( دارای بافت و طرح خاصی) قرار می‌گیرد. هنر ورنیبافی، بومی آذربایجان بوده، هنوز دارای رونق و خواستار فراوان است. ورنی عمدتا درقشلاق عشایر كوچ رو كه حجم كاری كم‌تر است توسط زنان و دختران بافته می‌شود. به همینسبب نقوش و رنگ آمیزی ورنی‌ها كاملا متاثر از فرهنگ، باور و روحیات عشایری است.

 طرز بافت:

شیوه كار
چله‌كشی : چله‌كشی یا چله‌دوانی در ورنی مشابه قالی استبه این صورت كه چله‌كشی روی دار و به‌وسیله 2 نفر انجام می‌گیرد. قبل از چله‌كشی سالمبودن دار به‌وسیله متر امتحان می‌شود. دو نخ كه به آن‌ها نخ زه می‌گوییم با فاصله 40سانتی‌میتر از یكدیگر روی دار به صورت افقی به راست رو و چپ رو بسته می‌شود تا هنگامچله‌كشی تار از زیر اولی و روی دومی و یا بالعكس عبور كند. پس پایان عمل چله كشی بهجای نخ زه پایینی چوب زه را رد می‌كنیم كه حداكثر 3 میلی‌متر ضخامت، 2 تا 3 سانتی‌مترعرض و طولی برابر عرض دار دارد. به جای نخ زه بالایی، چوب هاف را رد می‌كنیم كه فقطكمی ضخیم‌تر از چوب زه است. بعد از پایان این مراحل به چله‌ها چوب كوجو می‌بندیم كهاستوانه‌ای چوبی به قطر حدود 10 سانتی‌متر است و وظیفه جابه‌جا كردن چله‌های زیر ورو در هنگام گلیم‌بافی و پودزنی را دارد و از پراكندگی ناهماهنگ چله‌ها جلوگیری میكند و مانع ایجاد عیب سره (متفاوت بودن عرض ورنی در دو انتهای بالاو پایین آن ) میشود.
شروع بافت :
ابتدا چند ردیف گلیمبافی می‌شود و بعد بافت ورنی را آغاز می‌كنیم.
گلیم‌بافی ابتدای ورنی و پودكلفت مابین رج‌های ورنی با جابه‌جایی كوجو همراه است كه در اصطلاح به این نوع بافت،ترسه كیلیم می‌گویند. در گلیم‌بافی از پود كلفت همرنگ و هماهنگ با رنگ متن ورنیاستفاده می‌كنیم.

 
برای شروعبافت دو چله، یكی زیر و یكی رو را بلند می‌كنیم و نخ خامه را یك دور كامل به دور آنپیجانده كمی می‌كشیم تا سفت شود. (گاها نخ خامه به جای دوتار به دور یك تار پیچیدهمی‌شود كه در این صورت كیفیت ورنی بالا رفته، زمان بافت و مقدار مواد اولیه موردنیاز بیش‌تر می‌شود) بعد مطابق نقشه ذهنی یا موجود، همین عمل را با ادامه خامه تكرارمی‌كنیم و یا اضافی خامه را رها كرده، گره بعدی را با خامه دیگری می‌زنیم. همین عملرا تا پایان یك رج كامل ادامه می‌دهیم و سپس پودكلفت را از لابه‌لای چله‌های زیر ورو رد كرده، دفه می‌زنیم. (در اثر جابه جا شدن كوجو هنگام زدن پود كلفت، جای چلههای زیر و رو هم عوض می‌شود و پود كلفت بین چله‌ها به صورت مواج آرایش می‌یابد) درورنی برخلاف قالی، پود نازك زده نمی‌شود.
از آنجا كه طول دار تقریبا نصفطول ورنی است، پس از بافت نصف نقشه به سردار می‌رسیم.
دراین زمان، به وسیلهآچار پیچ، وسط دار، راست‌رو و چپ‌رو را شل می‌كنیم. (یا گوه‌ها را از راست روی دارچوبی به‌وسیله چكش در می‌آوریم) كه در نتیجه آن چله‌ها شل می‌شود و ورنی روی دار آزادشده به آسانی گردانده می‌شود. ورنی را به سمت پایین می‌كشیم، تا قسمت بافته شده بهپشت دار منتقل شود و ادامه بافت مقدور گردد. سپس دوباره دار را به‌حالت اول بر میگردانیم و عمل بافت را تا پایان نقشه ادامه می‌دهیم. پس از پایان بافت دوبارهدقیقا به اندازه ابتدای كار گلیم می‌بافیم و بعد از آن، چله‌ها را با فاصله 15سانتی‌متر از گلیم‌بافی سر و ته كار، قیچی می‌كنیم و ورنی را پایین می‌كشیم. معمولاریشه‌های ورنی را به شیوه‌های مختلف آرایش می‌دهند.

بعد از برپا نمودن دار (هانا) معمولا استاد كار، با استفاده از كمك شاگرد نخ‌های پنبه‌ای اریش (ariŝ) را (تار) با عبور دادن از دو چوب عمودی هانا، می‏كشد.

در حین كار، چوبی نازك را به صورت افقی مابین تارها می‏گذارد. این چوب مانع از مخلوط شدن تارها در حین كار می‌شود.

سپس به اندازه 2 سانتی‌متر با نخ تار همانند بافت گلیم یك به یك نخ پود را از لای تارها رد می‌كند و چند بار هم با دفه بر روی آن می كوبد تا در هم خوب تنیده شود. بعد از آن با استفاده از نخ‌های پشمی در الوان مختلف نقوش مورد نظر را بر روی كار می‌بافد. بافت ورنی همانند بافت گلیم است و بعد از پیچاندن نخ پشمی از پشت تار (به صورت یك به یك) اضافه نخ پشمی به پشت كار منتقل می‌شود. در این روش طرز بافت مانند گلیم بافی و گره نمی‌خورد.

ورنی‌بافی، از مهم‌ترین صنایع دستی زنان ارسباران و عشایر اهر نیز می‌باشد که با نخ پشمی (با تازگی ابریشمی نیز رایج شده است)و نخی بافته می‌شودو به‌عنوان زیرانداز در آلاچیق، منازل و جهت فروش به‌عنوان یک منبع درآمد زنان عشایری بافته می‌شود.

شکل دار ورنی، افقی است. معمولا ابعاد آن 5/1*2 متر است. (البته امروزه بافت ورنی‌های کناره‌ای و اندازه فرش‌های 4*3 متری نیز جهت فروش بافته می‌شود) در ورنی‌بافی هر رشته به تار و پود گره می‌خورد، اما همچون قالی، گره‌ها از روی کار نبوده و بعد از تابیدن نخ به دور تار در پشت کار می‌رود و بریده نمی‌شود. از نظر رنگ و زمینه بهترین نوع ورنی، زمینه مسی و فیروزه‌ای است که ارزش تجارتی زیاد دارد.

بعد از برپا کردن دار که اصطلاحا هاناhana نامیده می‌شود، نخ‌های تار که از جنس پنبه که اریشaris نامیده می‌شود که با عبور دادن از چوب‌های بالا و پایین دار، کشیده می‌شود.

سپس چوب نازکی را در میان تارها رد کرده به نحوی که 2 تار در بالای چوب باشد و 2 تار در زیر چوب. عملکرد این چوب جابه‌جا کردن‌تارها در حین کار در مواقع لازم است.

  

سپس با نخ تار(پنبه‌ای)به اندازه 4 سانتی‌متر همانند بافت گلیم‌بافی(یک نخ از رو یک نخ از زیر)می‌بافند و چند بار روی نخ‌ها با دفه(dafa)می‌کوبند، تا تارها و پودها به هم تنیده شوند.

 بعد از آن با توجه به طرح‌های مورد نظر خود که عموما، طرح‌های ذهنی و بدون نقشه است و زمینه اصلی که عموما طرح‌های ذهنی و بدون نقشه است و زمینه اصلی که عموما یکرنگ است،(مسی، فیروزه‌ای و سفید) طرح‌های مورد را می‌بافند، نقوش متداول، سماور، نعلبکی، ایتکان، قوری،گل، روباه، خروس، بوقلمون، مار، سگ، شتر، شترمرغ، جیران، آلمل، دوه بوینی، زرحشیه، زینگرو، قیزیلگول، گلدان،ئیلن، چاخماق، جوجه و بالاترین طرح  قیناخ qynax (یا قایق)است، که به‌صورت 3 عدد در وسط کار بافته شده و طرح‌های اشیا و حیوانات در اطراف و زمینه کف بافته می‌شود.

انواع ورنی از نظر مواد اولیه:
 ورنی تمام ابریشم، كه چله و خامه هر دو از ابریشم است.
 
ورنی نیمابریشم، كه چله پنبه‌ای و خامه ابریشم است. امروزه كه ورنی بیش‌تر كاربرد زینتی پیداكرده و اكثر ورنی‌ها از همین جنس بافته می‌شوند.
 
ورنی كف ابریشم، كه تار پنبهای، متن ابریشم و نقوش پشمی است. 
 
ورنی تمام پشم، كه هم تار و هم خامه آنابریشمی است.
 ورنی نیم پشم، كه تار پنبه‌ای و خامه پشمی است .

زمان اجرا (زمان بافت ):

اغلب زنان عشایر در ییلاق و قشلاق به ورنی‌بافی اشتغال دارند.

نقش‌های به‌کار رفته در ورنی بافی:

نقش‌هایی که به وسیله بافندگان بر روی ورنی تصویر می‌شود ذهنی بوده، و بسته به ذوق و سلیقه بافندگان طراحی می‌شود.

http://www.vmic.ir/ 

نقوش ورنی عمدتا متشكل از موطیف‌های روستایی، ثابت و شناخته شده است كه درقالب نقشه‌های شكسته و هندسی متصور می‌شود. در ورنی‌های شهری، به ندرت از نقوش گردانكه شامل اسلیمی و ختایی است، نیز استفاده می‌شود. به سبب شیوه بافت ورنی، ایجادنقوش گردان بسیار دشوار است و این نقوش در ورنی‌ها بسیار نادر بافته می‌شود.

   

اغلب نقش‌ها عبارتند از :

گرگ، سگ، شترمرغ، مرغ، خروس، نقوش گل، طاووس، آهو، روباه، قطارشتر، که نقش قطار مربوط به حاشیه فرش‌ها است.

خرید و فروش تولیدات زنان عشایر، به هنگام کوچ آنان در بخش‌ها و شهرهای مسیر کوچ ایلات به‌خصوص شهرهای اهر، مشکین شهر، کلیبر و اردبیل انجام می‌گیرد.

انواع نقوش ورنی‏ها در نقاط مختلف عباتند از :

نقش اولی قشلاق (oli qeŝlâq): اولی قشلاق، نام روستایی از دهستان مولان و بخش مركزی كلیبر. این نقشه به قیناق (qinaq) (چنگ، چنگه یا پنجه حیوانات) معروف است.

جعبه نقشه (jaba naqŝa) (نقش جعبه)به نقشه میسی (misi) (مسی) نیز معروفیت دارد. به‌آن خاطر كه، متن ورنی به رنگ مس می‌باشد. در دهستان بسطاملو و قشلاق قلی بیگلو بیش‌تر بافت می‌شود.

نقشه خانه – خانه (xâne-xâne) یا «خانا – خانا»: این نقشه مربع – مربع و در داخل هر مربع یك گلدان با گل‌هایش است و به نقشه گلدان نیز مشهور است.

قش قفقاز: نقشه‏ای است كه، گویند از قفقاز آورده شده است. و بیش‌تر در قشلاق قلی‏بیگلو بافته می‌شود.

نقشه دیگر ورنی قاییق ترسه (qâyiqtarsa) (قایق وارونه) یا میرواری‏بافت (mirvâribaft) (بافت مروارید) و یا كله قوچی (kalla qoĉi) (كله قوچی) است، كه بیش‌تر عشایر «خانباغی» این نقشه را می‏بافند.

نقشه دیگر آیناقیچی (âynâ qeyĉi) (قیچی – آینه) نام دارد، كه اهالی قلی بیگلو بیش‌تر با این نقشه آشنا هستند.

نقشه افشار: برگرفته از نقشه فرش‌های با نقش افشار است.

گول (gol) (استخر یا بركه): نقشه‌ای است مستطیل شكل، كه معمولا هر ورنی سه یا چهار بركه (گول) تكراری دارد.

قرجه نقشی (qaraja naqŝi): نقشه‏ای است، كه از روستای «قرجه» به سایر روستاها رفته و به آن نام معروف گشته است.

علاوه بر این‌ها، تصویر انواع حیوانات (شتر، اردك، روباه، عقاب، بوقلمون، طاووس) نیز در بافته‌های ورنی یافت می‌شود.

همچنین لازم به تذكر است كه نقوش منحصر به فرد ورنی، بعضا از نام روستایی كه آن نقش در آن بافته شده است نیز نام‌گذاری می‌شود، كه در نقش‌های فرش آورده شده است.

دار ورنی چهارچوبی مربع شكل است، كه تنها اختصاص به ورنی نداشته و برای قالیبافی هم استفاده می‌شود و شامل اجزا سردار، زیردار، چپ رو، راست رو، ستون‌های وسط،كوجو، چوب هاف، نیمكت یا تخته بند و گوه (برای دارهای چوبی) می‌باشد.
طول دارورنی (درازای چپ رو و راست رو) مساوی است با نصف طول ورنی + 30 سانتی‌متر و عرض آن(طول سردار و زیردار) برابر است با عرض ورنی + 20 سانتی‌متر، دار ورنی به دو صورتافقی و عمودی است كه دار افقی معمولا در عشایر كوچ رو (به دلیل ارتفاع كم چادرهایعشایری) و دار عمودی معمولا در ورنی‌های شهری استفاده می‌شود. برای ورنی‌بافی خامهها كلاف نمی‌شود و به اندازه 40 سانتی‌متر بریده شده به صورت بسته‌هایی كه به آنآسما (آویزان) می‌گویند، در بالای دار آویزان می‌شود.

ابزار و وسایل مورد نیاز به شرح زیر می‌باشد:

هانا (hânâ): همان دار قالی است به صورت افقی عبارت است از چهارچوب فلزی كه در سابق از چوب می‏ساختند.

دفه (dafa): از نظر ظاهری شبیه شانه فلزی است كه برای كوبیدن پودها در یكدیگر استفاده می‌شود.

قیچی: برای بریدن تارها بعد از اتمام كار.

چاقو: برای بریدن نخ‌های پشمی در هنگام كار.

كوجی (koji): چوبی به صورت عمودی در لابه‌لای تارها قرار می‌گیرد و برای جابه‌جا كردن نخ‌های تار از یكدیگر استفاده دارد.

دال آغاجی: تكه چوب باریكی است، كه نخ‌ها را بر روی آن می‏چیند تا تارها شل نشود.

دیگر ابزار مورد نیاز عباتند از : سیخ ، كارد یاقیچی، متر، آچار برای شل و سفت كردن پیج‌های متصل به دار، تخته بند یا نیمكت.

بافت ورنی در بین اهالی و عشایر اطراف اهر ، دشت مغان، مشکین دشت و عشایر ارسباران متداول است و در سال‌های اخیر در بازارهای خارج و داخل کشور، مشتریان زیادی پیدا کرده است و از بعد اقتصادی منتفع می‌شوند ودارای بافت و طرح خاصی است و جز در استان آذربایجان شرقی در کمتر منطقه ای از ایران یافت می‌شود .در حال حاضر تولید ورنی در سطح‌ جهانی، منحصر به‌ ایران و آن هم تنها در مناطق ذکر شده است.

   




تاریخ : دوشنبه 4 آذر 1392 | 03:49 ب.ظ | نویسنده : مرتضی اسکندرنژاد | نظرات

  • جستوجوی فایل
  • قالب میهن بلاگ
  • ضایعات