تبلیغات
mehr54.b36@gmail.com صنایع دستی ایران تنظیم کننده مرتضی اسکندرنژاد - گیوه بافی چهارمحال و بختیاری

 

ایرانیان كه در هر مرحلهای جلودار تمدن بوده‌اند، از زمان‌های بسیار دور (قبل از اسلام) براساس اسناد و كتیبهها و حجاری‌های موجود، دارای پایافزارهای ساده و بدون ساق تهیه شده از پوست حیوانات و چرم بودهاند.لیكن پایافزار مورد نظر ما گیوه است كه سابقه استفاده از آن در ایران به قرن یازدهم(دوره صفوی) برمی‌گردد.

در مورد قدمت و تكامل صنعت گیوهبافی اطلاعات چندانی در دست نیست. البلخی(تاریخ نویس معروف) در سال 1105 میلادی متذكر می‌شود كه، غندیجان در فارس، در صنعت گیوهبافی مشهور است و در سال 1204 میلادی جغرافی‌نگار معروف، مستوفی، گیوهبافی آنجا را در اوج تكامل می‌داند. در مورد قدمت گیوهدوزی استان نیز منبع موثقی در دست نمی‌ باشد ولی باتوجه به اینكه كماكان از این پای‌پوشهای سنتی در استان استفاده می‌شو،د مشخص می‌گردد كه دارای ریشه عمیق در سنت و فرهنگ استان می‌باشد كه سرچشمه از قدمت چند صدساله می‌گیرد. طبق اظهار نظر اساتید كهنه كار این رشته می‌توان قدمت گیوه‌دوزی به شكل فعلی را حدود 300 سال تخمین زد.

 

جزیی از تصویر قبل

جزیی از تصویر قبل

 

گیوه در لغت‌نامه دهخدا چنین توصیف شده: (قد ge ) (-e) giva. نوعی پایافزار كه رویه آن از ریسمان و نخ پرک بافته و زیره و ته آن را گاه از چرم و غالبا از لتههای به هم فشرده و در هم كشیده، سازند.
شاردن در سفرنامه خود می‌گوید: تخت كفش همیشه ساده و به مانند مقوایی نازک می‌باشد. ولی از حیث استحكام، بهترین، چرم جهان است. فقط این قسم كفش دارای پاشنه می‌باشد بقیه هموار و بدون پاشنه است. رویه بعضی، چرمین و برخی پارچه پنبهای است و به مانند جوراب‌های ما اروپاییان با میله بافته میشود) ولی بسیار محكم‌تر است( و این نوع كفش‌ها را گیوه نامند. بدون شک از همان زمان یا كمی پس از آن دوره تهیه و استفاده از گیوه در میان مردم چهارمحال و بختیاری نیز معمول گشته است.


بشر از همان ابتدای حیات، جهت محافظت تن از سرما و گرما در فكر تهیه پوششی از همان وسایل ابتدایی پیرامون خود نظیر شاخ و برگ درختان برآمد و بدون شک هم‌زمان با این اندیشه به منظور حفظ كف پاها از انواع اشیا نوک تیز در طبیعت و جلوگیری از صدمات حاصله از آن و مصونیت از سرمای سخت زمستان‌ها، نیاز به پایافزاری مناسب نیز احساس می‌شد.

پایپوشهای سنتی كشورمان معمولا، در دوگروه چاروق و گیوه قرار می‌گیرند. گیوه دوزی كه از قدیم در كشورمان رواج داشته است. طی چندین مرحله انجام می‌گیرد و عموما دارای دو بخش است.
بخش اول بافت رویه گیوه است که با استفاده از نخهای پنبهای دولا و با ظرافت خاصی به سبک دوخت روی لحاف انجام می‌گیرد .
بخش دوم آماده سازی تخت گیوه است كه در اصطلاح تخت كشی نامیده می‌شود. تخت گیوه معمولا از جنس چرم، پارچه و كتان تهیه می‌شود. چرم را با توجه به اندازه پا برش داده و آماده می‌كنند. در تختهای پارچهای نیز پارچه را با چاقو به شكل نوارهای دوسانتی‌میری می‌برند و آن‌ها را در محلول كتیرا می‌گذارند تا خیس بخورد .سپس آن‌ها را روی كنده چوب گذاشته و دو سر آن را بر می‌گردانند تا به هم برسند و آن‌ها را می‌كوبند تا تخت شود. طول نوارها با توجه به اندازه گیوه تعیین می‌شود.


یک سری نوار چرمی كه جهت محكم كردن پاشنه از آن استفاده می‌شود نیز، تهیه می‌شود. سپس نوارهای پارچهای و چرمی را روی دوال نخ كرده و از وسط تخت كفش می‌گذرانند .یک جفت پرک نیز از توی سوراخهایی كه در لبه تخت كفش است، رد می‌كنند . در مرحله بعد به وسیله درفش عمل نخ كشی انجام می گیرد. با یک گازانبر پرک چرمی را محكم می‌كشند و سر و ته آن را به چرم پاشنه و پنجه می‌دوزند و تخت را به وسیله چاقو به اندازه معین می‌برند. در این مرحله دورتادور تخت گیوه به وسیله چرم محكمی دوخته می‌شود و سپس این چرم و تخت گیوه را با درفش محكمی سوراخ می‌كنند و ضمن آن چوب پشت بند را موقتا زیر تخت گیوه می‌اندازند تا اینكه راست شود. در مرحله بعد قالب چوبی را روی تخت گیوه قرار داده و رویه گیوه را روی آن می‌دوزند. این عمل توسط درفشی كوتاه (تیغ گرد) انجام می‌گیرد. قسمت اضافه دور گیوه را روی نوک آن برگردانده به وسیله سوزن به رویه می‌دوزند و به آن سنگ بُر می‌گویند. همچنین انتهای چرمی كه دور تخت دوخته شده بود ،در پشت گیوه به هم دوخته می‌شود.
البته اخیرا استفاده از لاستیک اتومبیل در ساخت تخت گیوه رواج یافته است.

ابزار و وسایل مورد نیاز گیوه‌دوزی عبارتنداز:


الف: مواد اولیه و ابزار ساخت :


1- پارچه‌هایی مندرس از جنس كرباس ، مدخال و كتان جهت برش به شكل نوار.


2-چرم كه توسط خود تخت كش طی مراحل و عملیاتی بدین ترتیب آماده می‌شود.
چرم مذبور از پوست گاو می‌باشد . تخت كش پوست را به چهار قسمت تقسیم و آن را به مدت 40 روز مخلوط با آب ، آهک و زرنیخ درون ظرفی بزرگ ( خمره ) قرار می‌دهند. هر هفته یك‌بار پوست را زیرو رو نموده تا مخلوط، تمامی قسمتهای آن را فراگیرد. تخت كش به وسیله فشار ناخن و فرو رفتن آن متوجه پایان زمان مورد نظر گشته و درصدد خارج نمودن پوست بر می‌آید .
وی با چاقو، گوشت، مو و دیگر اضافات پوست را گرفته و دو یا سه مرتبه آن را درون مخلوط زاج و نمک جوشانده، پوست جوشانده را كاملا به روغن پیه آغشته و داخل آب سرد قرار داده و پس از پایان این مرحله، چرم آماده مصرف می‌گردد، در صورت نیاز به چرم سفید جوشاندن پوست با زاج ضرورت ندارد .


3- درفش : دریش یا دروشderos یا dereis سوزنی است فلزی كه در انتهای آن، دستهای چوبی تهیه شده و به منظور ایجاد سوراخ در نوارهای پارچه‌ای كاربرد دارد .


4-شفره: تیغهای است فلزی كه جهت برش و صیقل یافتن چرم‌های به كار رفته، مورد استفاده قرار می‌گیرد.


5-سوزن

6- نخ پنبه‌ای

7- استخوان گاو كه به علت انعطاف پایین و شكننده بودن به طور مستقیم در تولید گیوه كاربرد ندارد. ولی در مراحل پایانی كار، از استخوان به منظور صیقلی و صاف كردن رویه گیوه استفاده می‌شده. امروزه از سنگ به دین منظور استفاده می‌شود.

8-قالب‌های چوبی

9- چاقو و كج كارد

10- پارچه
 

 

 

ب: نحوه تولید گیوه ( رویه، كف و اتصال):


از نظر گیاه شناسی، پنبه گیاهی است كه انواع یك ساله و چند ساله دارد. این گیاه میوه‌هایی تولید می‌كند، كه پرز دارد و « قوزه پنبه» نامیده می‌شود و الیاف پنبه را ازآن به دست می‌آورند. بعد از رسیدن قوزه پنبه، آن را از ساقه جدا می‌كنند. قوزه را بعد از چیدن به كارخانه پنبه پاک كنی انتقال می‌دهند تا الیاف پنبه را از دانه‌های آن جدا كنند. وقتی كه تخم پنبه و دیگر ناخالصی‌های آمیخته به آن، از آن جدا شده الیاف را به صورت لایه‌های نازكی شانه زده، به شكل متكا می‌پیچیدند. متكاهای پنبه برای تبدیل به نخ ، به كارخانه نخ‌ریسی انتقال می‌یابند. الیاف آماده، وارد دستگاه می‌شوند و ضمن عبور از میان غلتک‌های آن، به هم تابیده و رفته رفته باریک‌تر می‌شوند و به صورت نخ پنبه‌ای از طرف دیگر ماشین به دور قرقره‌ها پیچیده شده، برای استفاده در بافندگی آماده می‌شوند.
نخ پنبه ای مورد استفاده در بافت گیوه، همان نخ چله‌ای است كه در چله كشی قالی، چغا و كیسه حمام استفاده می‌شود. با این تفاوت كه قالی، چغا و كیسه حمام جز بافته‌های داری محسوب می‌شوند، اما بافت رویه گیوه به صورت دستی است و بافت، با سوزنی به نام سوزن لحافی صورت می‌گرد. نخ مورد استفاده در بافت رویه گیوه نسبت به چغا و كیسه حمام، نخی ظریف‌تر، محكم‌تر و پرتاب‌تر است. در اصطلاح محلی به این نخ بابی (Babei) گفته می‌شود، كه در میان انواع چله‌های قالی در بازار به راحتی یافت می‌شود.
رویه‌ گیوه را زن‌ها با سوزن گیوه‌بافی (قلاب) و نخ پنبه‌ای محكم، دولا به سبک دوختی كه روی لحاف می‌دهند، می‌بافند؛ منتها در این قسمت پارچه‌ای وجود ندارد، گیوه باف از بالای رویه گیوه با چند رج، كه دو سرنخ بافندگی می‌اندازد، آغاز می‌كند و سپس ردیف‌های پشت سر هم به آن اضافه می‌كند و آن را به تدریج از اطراف توسعه می‌دهد. وقتی طول لازم به دست آمد و به اندازه كافی بافته شد، پاشنه‌ آن را آغاز می‌كند و حدود 5/2 سانتی‌متر از كناره‌ آن فاصله می‌گیرد و سپس آن را برگردانده، دوباره به لبه‌ آن بر می‌گردد و ردیف دوم را 75/1 سانتی‌متر بیشتر می‌بافد. باز هم به لبه‌ آن بر می‌گردد و 6 تا 12 بار (بسته به اندازه گیوه) این عمل را تكرار می‌كند. پس از این كه نیمه‌ دیگر پاشنه را در طرف مقابل درست كرد، قسمتی كه تا به حال بافته شده، را به شكل دایره در آورده و دوازده ردیف آخر را دور این دایره می‌بافد و به‌دین ترتیب قسمت قوزک گیوه درست می‌شود. بافتن یک رویه گیوه با نخی كه ضخامت آن متوسط است در حدود دو روز طول می‌كشد.

 

تصویر 2-بافتن رویه گیوه

تصویر 2-بافتن رویه گیوه

 

نفر دوم در گیوه بافی، پاره‌دوز (تخت كش) است. تخت گیوه را از كتان محكم یا كهنه (لته كهنه) كه آن را با چاقو به شكل نوار دو سانتی‌متر پهنا بریده‌اند درست می‌كنند. طول این نوارها  بر اساس پهنای هر تخت كفش، فرق مكی‌ند. سپس این نوارها را كه در كتیرا خیسانده‌اند، با مشته می‌كوبند. وسط هر تخت كفش نوارها در حدود 12 سانتی‌متر می‌باشد. وقتی لته‌ها (نوارها) آماده شد، تسمه‌های پارچه‌ای و چرمی را روی دوال نخ كرده و از وسط تخت كفش می‌گذراند تا كف محكم گردد.

تصویر 4- گیوه ملکی با کف لته ای و دوال چرمی که از وسط لته ها عبور کرده است(قسمت بیرونی گیوه)

تصویر 4- گیوه ملکی با کف لته ای و دوال چرمی که از وسط لته ها عبور کرده است(قسمت بیرونی گیوه)

 

ادامه مطلب

وقتی كه گیوه‌دوز (گیوه كش)، كه نفر سوم صنعت گیوه‌بافی است، تخت كفش را از همكار خود گرفت، وظیفه اول او اینست كه دوره یا كمر (بانه، چرم) محكمی در دور تا دور تخت آن بدوزد؛ دوره و تخت گیوه را با درفش (دروش) محكمی سوراخ می‌كند و دقت می‌كند كه هر بخیه روی سوراخ‌هایی كه قبلا پاره دوز، درست كرده بود بیفتد. وقتی دوره گیوه دوخته شد، قالب چوبی روی تخت گیوه قرار داده و رویه گیوه را روی آن كشیده به دوره می‌دوزد. برای دوختن دوره رویه گیوه از درفش (دروش) كوتاهی به نام تیغ گرد استفاده می‌كند. قسمت اضافه‌ دوره‌ گیوه را روی نوک آن برگردانده و با سوزن به رویه می‌دوزد و بدین ترتیب جلو گیوه در برابر سنگ محكم‌تر می‌شود. همچنین انتهای دوره، در پشت گیوه بالای پاشنه به هم دوخته می‌شود.بعد از این مرحله، قالب را از گیوه  خارج کرده و گیوه آماده عرضه است.

تصویر 6- رویه گیوه

تصویر 6- رویه گیوه

تصویر 7- رویه گیوه

تصویر 7- رویه گیوه

قیچی کردن اضافات رویه گیوه

قیچی کردن اضافات رویه گیوه

  

  

  

  

گیوه قالب زده شده

گیوه قالب زده شده

 

با توجه به حجاری‌های موجود در استان و شباهت پاپوش این حجاری‌ها با گیوه، می‌توان حدس  زد، در این استان نیز مانند دیگر مناطق ایران گیوه به عنوان پای‌افزار برای استفاده غالب مردم مورد استفاده قرار می‌گرفته است. گواه این مدعا حجاری است بر روی ازاره‌های سنگی ضلع جنوبی قلعه ستوده، (چالشتر) که مردی را بیل به دست و مشغول به کار نشان می‌دهد. با اندکی دقت شباهت ظاهری پاپوش این مرد (ساق  کوتاه، نوک تیز و برگشته) با گیوه را به وضوح می‌توان مشاهده کرد .

قدیمی‌ترین گیوه موجود در استان، گیوه‌ای بچه گانه با کف چرمی است، که اكنون در موزه مردم شناسی قلعه چالشتر نگهداری می‌شود. این گیوه قدمتی 80 ساله دارد.

 

 
جزیی از تصویر قبل

جزیی از تصویر قبل

ازاره های سنگی قلعه ستوده که تصویر مردی  بیل به دست را نشان می دهد و پای افزاری شبیه به گیوه درپا دارد.(اواخر قاجاریه)

ازاره های سنگی قلعه ستوده که تصویر مردی بیل به دست را نشان می دهد و پای افزاری شبیه به گیوه درپا دارد.(اواخر قاجاریه)

 



تاریخ : دوشنبه 4 آذر 1392 | 04:16 ب.ظ | نویسنده : مرتضی اسکندرنژاد | نظرات

  • جستوجوی فایل
  • قالب میهن بلاگ
  • ضایعات