تبلیغات
mehr54.b36@gmail.com صنایع دستی ایران تنظیم کننده مرتضی اسکندرنژاد - ملیله کاری زنجان

بر اساس کشفیات باستان‌شناسی ، قدیمی‌ترین اشیایی که می‌توان، ریشه ملیله ایران را در آن جستجو کرد، متعلق به دوره هخامنشیان  می‌باشد. در دوران ساسانی نیز صنعت‌گران فلزکار و مخصوصا نقره‌کاران ظروف گران‌قیمت و سرشار از ذوق و سلیقه هنری خود را برای مصرف طبقات مرفه جامعه ساخته می‌شد و در راه خلق آثار بسیار ظریف و هنرمندانه تمامی استعداد خود را به کار می‌گرفتند . در برخی موارد نیز استفاده از سنگ‌های قیمتی، زیبایی این اشیا را دو چندان می‌نمود.

 

متسفانه بسیاری از آثار مربوط به دوره تاریخی مذکور در زمان حمله اعراب (به دلیل گران‌بها بودن اشیا نقره‌ای و سبک‌ بودن وزن آن) به غنیمت برده شده است. ولی آنچه که طی چند قرن اخیر در اثر کاوش‌های باستان‌شناسی و یا به طور تصادفی مناطقی نظیر شوش و همدان و گنجینه جیحون بدست آمده است، نشانگر وجود ملیله‌کاری و نیز نشان از مهارت و استادی صنعت‌گران ملیله کار در ایران قبل از میلاد می‌باشد. پروفسور ((آرتور اپهام پوپ)) در کتاب شاهکارهای هنر ایران، ضمن اشاره به زرگری و نقره‌کاری در سال‌های بعد از ظهور اسلام به آثاری از ملیله متعلق  به قرن 12 میلادی اشاره کرده است. لازم به ذکر است تعداد و آثار باقی‌مانده از آن زمان بسیار اندک است از آنجا که  اشیا ملیله از طلا و نقره ساخته می‌شوند و می‌توان به راحتی آن‌ها را ذوب کرده و مجددا مورد استفاده قرار داد. به همین جهت نیز آن اشیا به مرور زمان از بین رفته و هم اینک نمونه‌های زیادی از ملیله کاری دوران گذشته باقی نمانده است .

در دوران سلجوقی اکثر سازندگان آثار نفیس فلزی، هنرمندان خراسانی ساکن در شرق و شمال شرقی ایران بودند که عده‌ای از آنان به علت جنگ‌های خونین و زد و خوردهای محلی، ترک  وطن کرده، و در سایر شهرها از جمله زنجان، بروجرد، همدان، تبریز و به ویژه شهر موصل اقامت گزیدند.

با توجه به آن‌چه که اشاره شد، احتمال می‌رود هنرمندان خراسانی هنر فلزکاری از جمله ملیله‌کاری را در سال پنجم هـ . ق در زنجان رواج دادند. از دوران قاجاریه نیز تعدادی سر قلیان، گیره استکان، سینی در اندازه‌های مختلف ، گوشواره، سینه ریز و...، باقی مانده که بخشی از آن‌ها در موزه‌های داخلی،  خارجی و بخشی نیز به صورت مجموعه‌های خصوصی و یا نزد خانواده‌ها نگهداری می‌شود .

تاریخچه ملیله کاری زنجان:

در هر حال از دو طریق می‌توان به قدمت این هنر ارزنده در زنجان پی برد:

نوشته‌ها و سفرنامه‌های سیاحانی كه به این منطقه سفر كرده و از هنر زیبای ملیله کاری در این منطقه یاد كرده‌اند.

 آثار باقی‌مانده ملیله بسیاراندک بوده و اكثرا متعلق به دو سده اخیر می‌باشد. در كتب تاریخی‌ كه اشاراتی درباره زنجان دارند، از میان صنایع شهر زنجان، از صنعت فلزكاری آن سخن گفته‌اند از آنجا كه ملیله‌كاری نیز یكی از شاخه‌های  فلزكاری است، می‌توان مسیر حركت آن را در بطن فلزكاری منطقه جستجو كرد. شاید بتوان گفت، با توجه به رونق منطقه زنجان در دوره هخامنشیان، اشكانیان و ساسانیان، فلزكار نیز كه از صنایع پیشرفته هر یک از این تمدن‌هاست که در این منطقه وجود داشته است.

سابقه ملیله‌کاری در زنجان از قرن سیزدهم هجری، به بعد روشن و مشخص است به طوری‌که ((فردریک ریچارد))، مستشرق اروپایی، در سفر نامه خود می‌نویسد : (( شهر زنجان، شهر کوچکی است نقره و ملیله‌کاری این شهر پر زرق و برق است))، همچنین سامویل گرین‌ویل بنجامین که در حدود سال (1883 م 1301 هـ . ق ) به ایران سفر کرده است در مورد صنعت‌گری در زنجان اطلاعات بیشتری می‌دهد . ملیله کاری تا قبل از دوره پهلوی، به عنوان هنر دستی بومی زنجان فقط در این شهر معمول بوده، در زمان حکومت رضاخان با مهاجرت تعدادی از هنرمندان این شهر به تهران و اصفهان در سایر نقاط کشور نیز هنری مشابه ملیله کاری زنجان در مناطق مذکور، رواج یافت. سرویس‌های چای‌خوری و شربت‌خوری، جعبه جواهرات و دسته چاقو، عمده‌ترین محصولات تولیدی تا زمان معاصر بوده‌اند. هنرمندان زنجانی در سال‌های بعد ، به تدریج بر انواع این دست ساخته‌های های زیبا افزودند، شاید بتوان رونق این هنر صنعت را در زنجان، دوران سلجوقی دانست و همچنین بر اساس آثار باقی‌مانده از دوره صفوی، این دوره را اوج شکوفایی این هنر، ملیله‌کاری، یکی از رشته‌های اصیل، بومی و اولویت‌دار صنایع دستی استان زنجان می‌باشد، که با به کارگیری مفتول‌ها و نوارهای ظریف شده نقره و با استفاده از انواع طرح‌های سنتی ساخته می‌شود، مصنوعات تولید شده شامل: سرویس چای‌خوری، شکلات‌خوری، گلدان، شمع‌دان، قاب عکس، انواع زیورآلات و....، می‌باشد دانست.

سرویس چایخوری كاسه جعبه جواهرات

روش کار:

مقدمات ساخت ملیله(نوار ملیله):

 برای تهیه نوار ملیله ابتدا نقره با عیار حدود 9/99% در كوره قرارگرفته و پس از ذوب شدن در داخل ریجه، ریخته شود پس از سرد شدن قطعه نقرهای به طول 30-25سانتی‌متر به قطرحدود 5 میلی‌متر بدست می آید در مرحله بعد، قطعه نقره‌ای را  بر روی سندان گذاشته و به كمک چكش، آن‌را تبدیل به میله‌ای چهار پهلو می‌كنند و مجددا آن‌را بوسیله چراغ كوره‌ای با شعله گاز حرارت می‌دهند تا نرم شود و قابلیت انعطاف پیدا كند، سپس آن‌را از دستگاه نورد عبور داده و بصورت مفتول‌های باریكی در می‌آورند. در بالای دستگاه نورد، چرخ دنده‌ای قرار دارد كه بوسیله آن می‌توان دستگاه را تنظیم و مفتول‌هایی با قطرهای مختلف به دست آورد. مفتول‌های باریک مجددا، در كوره حرارت قرار داده شده و درون موم گذاشته می‌شوند تا كاملا موم اندود شوند و آماده حدیده‌كردن شوند. برای حدیده كردن، ابتدا مفتول نقره را از بزرگ‌ترین سوراخ حدیده عبور و سپس آ‌ن‌را از سوراخ‌های كوچک‌تری می‌گذرانند. در پایان كار، مفتول را از كوچک‌ترین سوراخ حدیده عبور می‌دهند، تا مفتول بسیار نازک و ظریفی با قطر یكنواخت و با شماره 25، بدست آید. آن‌گاه دو رشته از این مفتول نازک را بصورت دولایی می‌تابند و مفتول دولاتاب را، از میان قسمت مسطح غلطک دستگاه نورد عبور می‌دهند و در نتیجه از دستگاه نورد نوار باریکی به قطر تقریبی کمتر از نیم میلی‌متر خارج می‌شود، که همان نوار ملیله  می‌باشد.

نورد شمش نقره موم اندود کردن نوار نقره آتش کاری نوار نقره

تاب دادن نوار نقره نورد نوار ملیله

مراحل ساخت ملیله:

بعد از آماده شدن نوار ملیله، جهت ساخت اشیا، مراحل ذیل انجام می‌پذیرد:

ابتدا صفحه فلزی مستطیل شكلی كه معمولا از جنس آهن و دارای ابعاد و اندازه‌های مختلف است را انتخاب و یک سطح آن‌را كاملا موم اندود می‌كنند، سپس قالبی را كه به شكل محصول مورد نظر بریده شده، روی صفحه آهنی قرارداده و نوار نقره‌‌ای(دیواره) را كه دارای پهنایی بیش از نوار ملیله است، از اطراف قالب می‌گذارنند تا شكل قالب را به خود گرفته و درون موم قرار گیرد. پس از این مرحله بوسیله دیواره‌های بعدی طرح كلی را تقسیم بندی كرده و میانه سطوح را با نقش‌های ملیله كه قبلا بوسیله دست و انبری ظریف با نوار ملیله ساخته شده پر می‌كنند و در آخرین مرحله بوسیله مفتول‌های آهنی بسیار ظریف، نقوش را به یكدیگر می‌بندند تا اشكال ساخته شده به هم نخورد و بوسیله ذوب كردن موم اسكلت ملیله ساخته شده را از صفحه آهنی جدا می كنند.  پس از اینكه كلیه قطعات بوسیله گرده لحیم به یكدیگر متصل شد، سیم های فولادی را بریده و جدا می سازنند و محصول را كه تقریبا كار ساختش به پایان رسیده در ظرفی كه حاوی محلول رقیق اسید سولفوریك است قرار می دهند و یا در داخل ظرف محتوی ( محلول زاج سفید) می جوشانند تا اضافات و لكه های روی نقره از بین برود. در پایان به كمك برس سیمی ظریفی ملیله ساخته شده را پاك می نمایند .

نوع دیگری از ملیله محصولاتی است كه بوسیله خم كردن و لحیم كردن صفحات ملیله کاری شده، ساخته می شود و شیوه تولید چنان است كه ابتدا با استفاده از نوارهای ملیله صفحاتی به اندازه های مد نظر تهیه و سپس به كمك آنها محصولاتی نظیر گیره، استكان و لیوان ، قندان، گلاب پاش و... می سازنند و بوسیله نقره ای با عیار پایین تر دسته و پایه آن را ساخته و بر روی كار سوار می كنند.

 دیواره بندی وچیدن ریزنقشها چیدن ریزنقشها مرحله قبل از اسید کاری

اسیدکاری سوهان کاری

در حال حاضر نیز ملیله کاری صرف نظر از تهران که صنعتگران ملیله کار بیشتر در امر جواهر سازی فعالیت دارند ، ملیله به صورت محدود در شهرهای تبریز و اصفهان نیز رواج دارد ، ولی ملیله زنجان به علت مزیتهایی نظیر ظرافت منحصر به فرد، خلوص نقره، اصالت نقوش و...، نسبت به ملیله سایر شهرها برخوردار بوده، ضمناً لازم به ذکر است در ملیله کاری اصفهان استفاده از مفتولهای ضخیم نورد نشده، نقوش درشت، رایج است و حتی گاهاً به نام نقره کاری نیز خوانده می شود.

ابزار و اشیاء وابسته.

مواد اولیه:  -  مواد اصلی : شامل  طلا ، نقره، مس

                     -  مواد فرعی( موم ، زغال ، موادپاك كننده ، لحیم، بوره، تنه كار)

مواد اصلی بصورت خام در طبیعت یافت می شود كه تبدیل به شمش شده و سپس به صورت ورق درمی آید و بریده می شود. مواد فرعی: موم ، زغال ، مواد پاك كننده ، لحیم، بوره، تنه كار

 

شمش نقره

ابزار آلات ملیله كاری:

 

كوره : شامل كوره های زغالی یا كوره های گازی است كه جهت ذوب فلزات حرارت تولید می كنند و دمای آنها معمولا بالای 1300 درجه سانتی گراد می باشد. 

 

سندان و چكش: جهت صاف نمودن سطح كار

بوته: ظرفی است استوانه ای شكل که از آن جهت ذوب نقره استفاده می شود جنس آن از گرافیت و ظرفیت كوچكترین آن تقریبا 50 گرم و بزرگترین آن یك كیلوگرم است.

حدیده: ابزاری است برای تهیه مفتولهای نقره با قطرهای مختلف بشكل استوانه كه از دو لایه بیرونی و درونی تشكیل شده است.

 

حدیده یاقوتی

ریجه(ریژه): قالب فلزی است كه نقره بعد از ذوب داخل آن ریخته می شود. ریجه دو نوع است1- مدادی: كه جهت تهیه شمش استفاده می شود2- كتابی:كه برای ساخت نقره صفحه ای استفاده می شود.

دستگاه نورد: شمش نقره را به مفتول تبدیل می نماید.

دمبوری: كه حاوی یك مخزن بنزین و یك دم هوا و همچنین یك مشعل می باشد و جهت آتشكاری جزئی بكارمی رود.

 

انبر آتش كاری: دارای دسته ای بلند بوده و هنگام آتش و لحیم كاری استفاده می شود.

مته برقی: برای سوراخ كردن برخی قسمتهای زمینه كار از آن استفاده می شود

 . تخته تاب: دو قطعه چوب برای تابیدن مفتول نقره ای بكار می رود

1-    قیچی: برای بریدن ورقه های آهنی و قطع مفتولهای نقره ای استفاده می شود.

فرچه یا برس سیمی:جهت زدودن ناخالصی ها از روی ملیله استفاده می شود.

آینه سوهان: برای براق كردن و شفاف نمودن سطوح کار نقره استفاده می شود.

جفت: برای شكل دادن مفتول ملیله به ریز نقشها بكار می رود.

قالب ریخته گری: برای ساختن اشیا از قبیل پایه و دسته استكان بكار می رود.

دندانه: برای تبدیل نوار صاف نقره ای به نوار دندانه دار استفاده می شود.

 



تاریخ : دوشنبه 4 آذر 1392 | 07:39 ب.ظ | نویسنده : مرتضی اسکندرنژاد | نظرات

  • جستوجوی فایل
  • قالب میهن بلاگ
  • ضایعات