تبلیغات
mehr54.b36@gmail.com صنایع دستی ایران تنظیم کننده مرتضی اسکندرنژاد - پوشاك بلوچستان

پوشاک در استان سیستان و بلوچستان

بررسی‌های پوشاك در بلوچستان نشان می‌دهد، دوره‌های تاریخی تاثیرات بسیاری بر فرهنگ پوشاك منطقه گذارده است. ما در اینجا دو مقطع تاریخی بزرگ داریم. یكی دوران كهن یا باستان است و آن را دوره قبل از اسلام نیز می‌نامیم. دوم دوران اسلامی است كه می‌توان آن را با توجه تاثیرپذیری فرهنگی در حكومت‌های وقت به گونه‌ای مجرد مورد توجه قرار داد.

در ارتباط با بررسی و پژوهش پوشاك بلوچستان که متاثر از دو مقطع تاریخی بزرگ است و از ویژگی‌های این سرزمین كهن به شمار می‌آید؛ زیرا نمی‌توان به سادگی نكات مطرح شده در ارتباط با پوشاك این منطقه را با سایر نقاط ایران مشابهت داد.

 

به طور خلاصه تاریخ بررسی پوشاك این منطقه در ارتباط با دوره‌های تاریخی ذیل است:

-         دوران باستان كه شامل دوره‌های فرهنگ ماد، فرهنگ هخامنشی، فرهنگ اشكانی (پارتی)، فرهنگ ساسانی.

-         دوران اسلامی، شامل دوره‌های خلافت اموی و عباسی (تاثیر فرهنگ اسلامی و لباس عربی)، دوره صفاری، دوره غزنویان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان (متاثر از ماوراشهر و ترك‌های      شرق ایران).

-         دوره تیموری و مغول (مهاجرت‌ها و تاثیرپذیری از فرهنگ ایلات وعشایر).

-         دوره صفویه.

-         دوره زندیه و افشاریه (تاثیر فرهنگ لُر و شمال خراسان).

-         دوره قاجار (تاثیر فرهنگ قجر و تركمن).

-         دوره معاصر (فرهنگ غرب‌گرایی و گرایش به فرهنگ فرهنگ‌های بیگانه).

آنچه مسلم است، اقتباس از انواع البسه در طول تاریخ معمول بوده است و همواره اقوام حاكم و مغلوب از آداب و سنت‌ها و فرهنگ یكدیگر بهره‌مند شده‌اند. ولی شواهدی كه عنوان مستندات تاریخی در اختیار داریم، نمی‌تواند تماما منعكس كننده واقعیت‌ها و روند صحیح زندگی مردم و اقوام در روزگاران كهن باشد. با عنوان مثال حجاری‌های تخت جمشید، طاق بستان و امثالهم باید در ارتباط با هنرهایی باشد كه در خدمت حكومت‌های وقت عرضه شده است و نشانگر مراسم، تشریفات و سیاست‌های آن دوران است. گزنفون می‌گوید: كوروش لباس مادی را از این نظر انتخاب كرده كه عیب پوش بود و لباس قومی از همان لباس پارسی دامن چین‌دار كه آن را آنقدر بلند می‌گرفتند كه برای پوشیدن پاها تا حد زیادی مزاحم راه رفتن نباشد.

می‌توان گفت پیراهن مادی، یك پوشش بلند شبیه به پیراهن‌ها بلند در بلوچستان است كه به زانو می‌رسید و در نقوش تخت‌جمشید با سه نوع یقه گرد، یقه سه گوش و یقه راسته، دیده شده است. نوع سوم آن فقط در یك نقش برجسته مشاهده شده است.

همچنین مدارك بسیاری در ارتباط با انواع ارخالق و جلیقه از دوران هخامنش تا زمان حال وجود دارد كه شباهت‌های بسیاری با یكدیگر دارند، كه در این ارتباط مُهری است از مردی در حال شكار شیر، شكارچی دامن یك راسته‌چین پوشیده و دور دامن دارای تزیینات است و جلیقه‌ای كه دربردارد نیز دارای دو ردیف تزیینات و جلو باز است. شبیه این جلیقه در مهر دیگری مشاهده می‌شود كه شكارچی و ارابه‌ای ایستاده است و درختان نخل نشانگر آب و هوای منطقه است. با این توجه شاید بتوان گفت، جلیقه خاص مناطق سردسیر نیست بلكه بستگی به جنس و كاربرد آن دارد. زیرا اكنون نیز گونه‌های از آن را در مناطق مختلف بلوچستان مشاهده كنیم و اسامی مختلف باسكت bâskat و واسكت vâskat مورد استفاده قرار می‌گیرد. حتی نوع راه‌راه آن كه از برش‌های عمودی پارچه تهیه می‌شود وجود دارد، با این تفاوت كه جیبب‌ها و دكمه‌های بر روی آن دوخته می‌شود. كلمه واسكت یا باسكت تغییر شكل یافته waistcoat است كه نشانه از حضور بیگانگان در مقطع كوتاهی از تاریخ این منطقه است.

همچنین در ارتباط با سیر تغییرات و دگرگونی‌های فرهنگ پوشاك، می‌توان با اشارات تاریخی و مسایل بسیاری را با استناد با انواع كلاه‌ها، دستارها، سربندها و پاپوش‌ها مطرح ساخت كه ارتباط فرهنگ با دوران كهن را مطرح می‌سازد.

 

پوشاك و پاپوش:

بلوچستان شامل حوزه‌های فرهنگی متعددی است كه با یكدیگر تفاوت‌های فراوانی دارد كه آن را به دو منطقه شمالی و جنوبی تفكیك نموده‌ایم: كه به‌طور خلاصه به شرح ذیل می‌باشد: (البته در هر قسمت موارد دیگر نیز رواج دارد كه قابل بحث می‌باشد)

 

پوشاك بانوان :

سرپوشها:

تكو  taku: روسری مستطیل شكلی است، كه پس از دولا كردن آن را بر سر می‌اندازند. جنس آن از پارچه‌های مختلف است و تا روی آرنج را می‌پوشاند.

سریکsarik : شبیه تکو می‌باشد ولی از نظر سوزن دوزی متفاوت است.

 

تن‌پوش‌ها:

پیراهن یا جامگ jâmag :در این مدل پیراهن قطعه‌ای كه دو قسمت جلو پشتش را به‌هم متصل می‌كند و در حقیقت در طرفین واقع است به نام «تك tak» خوانده می‌شود. در یقه و چاك روی سینه را نیز زیگ zig یا زیح zih گویند و پیش‌سینه سوزن‌دوزی شده را زیح zih می‌نامند. در ضمن قطعه پارچه مثلثی شكلی كه در زیر آستین دوخته می‌شود«كشك kašak »نام دارد. دور یقه را «زی چنگ zičenk» نامند و جیب روی لباس را گومبتان goambtân گومتان goamtân، گوپتان goptân و گوبتان gobtân می‌گویند

پوشاک در استان سیستان و بلوچستان          پوشاک در استان سیستان و بلوچستان

 

 

شلوار را پاجامك pâjâmak می‌نامند. به دم پای شلوار پاچك pâčak اطلاق می‌شود و لیفه‌اش را «تی پگ nipag» یا نی‌پان nipân خوانند. قطعه پارچه وسط این شلوار به خشتك xeštek یا مان گوش mânguš شهرت دارد

 

پاپوش‌ها:

دزدك:‌ كفشی دست‌دوز است، كه به هنگام راه‌رفتن توام با صدای خاص بود. آن را عروس‌ها به پا می‌كردند و بعد از آن نیز در جشن‌ها و میهمانی‌ها مورد استفاده قرار می‌گرفت.

سواس soâs: نوعی دمپایی است كه از برگ درختان خرما آن را می‌بافند.

 

پوشاك مردان:

سرپوش‌ها:

سرپوش‌ها: كلاه بره‌ای به شكل قایق است. این كلاه از پوست بره دوخته می‌شود و مخصوص افراد مرفه و دامادهاست.

كلاه نخی: این كلاه را از پارچه نخی می‌دوزند و روی آن را برای زیبایی با نقوش گوناگون سوزن‌دوزی می‌نمایند.

 

تن‌پوش‌ها:

لنگ یا لانكی: lânki و یا مسر mosar پارچه مستطیل شكلی است كه آن را مردان بر روی دوش می‌اندازند. گاه آن را چون عمامه به سر می‌بندند.

جامگ و شلوار یا پیراهن شلوار: سن پوشش این لباس از دو سالگی آغاز می‌شود. كودكان آن را بدون شلوار بر تن می‌كنند. در قدیم دور یقه و سرآتین و چاك سفید دست دوزی می‌كردند. پیراهن مردانه كرته korte  یا چارتكه نامیده می‌شود دارای دو نوع یقه است، یكی یقه مولوی و دیگر یقه پیرمردی است كه متداول مردان است آستین این پیراهن‌ها معمولا مچ دارد ولی آستین روحانیان راسته و فاقد مچ می‌باشد تا چندی پیش قد پیراهن تا سر زانو بود، اما بلندی آن اكنون 10 تا 15 سانتی‌متر زیر زانو می‌رسد.

پوشاک مردانه          پوشاک مردانه

 

 شلوار:‌ شلوار مردان را پاجامك pâjâmak می‌نامند. افراد مرفه آن را بسیار گشاد می‌دوختند به گونه‌ای كه گاه تا 35 متر پارچه برای دوخت لازم داشت. در قدیم به دم پای این شلوار نقش و نگار انداخته با دست سوزن‌دوزی می‌كردند و آن را چكن cakan می‌نامیدند. بند شلواری كه از آن می‌گذارد به آهنجك âhenjag آهنجك âhenjak و یا شلواربند معروف است. پیرمردان و افراد مسن بند شلوار سفیدرنگ بر شلوار می‌كشند. جوانان بندهایی را كه در انتها با گلهای ابریشمی به نام پل pol زینت داده شده بر شلوار می‌بندند.

 

پاپوش‌ها:

رببد rabab این كفش تختی از لاستیك كهنه ماشین داشت. رویه آن با بندی پارچه‌ای به دور پا محكم می‌شد.

كتوك kauek : كفشی است كه تخت آن از چوب تشكیل شده و بندهایی از جنس پشم دارد.

تمامی قسمتهای لباس كودكان و نوزادان مشابه لباس بزرگترهاست.

پوشاك در طبقات اجتماعی:

نقش طبقاتی در پوشاك مردان و زنان كاملا محسوس است و این بدان معنا نیست كه طراحی و دوخت آن‌ها با یكدیگر تفاوت بسیار داشته باشد. این تفاوت‌ها بیش‌تر در جنس پارچه‌ها و تزیینات لباس خلاصه می‌شود، به خصوص در سوزن دوزی‌های مربوط به زنان بلوچ كه در بعضی موارد تفاوت بهای بسیاری با یكدیگر دارد.

 

هنر سوزن ‌دوزی:

سوزن‌دوزی هنری است كه در بسیاری از اقوام و طوایف جهان به گونه‌های متفاوت مرسوم است و نمی‌توان آن را خاص ایران و كشورهای شرق دانست، ولی آنچه كه مسلم است تكنیك كار سوزن‌دوزی در كشورهای شرقی و آسیایی با كشورهای غربی تفاوت بسیار دارد. این تفاوت‌ها بیش‌تر در ارتباط با حاشیه‌دوزی‌ها و نقش سایه‌ها و یا موتیف‌هایی است، كه در هر قوم و طایفه به گونه‌ای سنتی معمول بوده و از نسلی به نسل دیگر انتقال یافته است.

سوزن دوزی

 

كی از زیباترین و فنی‌ترین سوزن‌دوزی‌های ایران، اختصاص به منطقه بلوچستان داد. سوزن‌دوزی، هنر زنان و دختران بلوچ است كه به گونه‌ای هنرمندانه در زمان فراغت بدان می‌پردازند

سوزن دوزی

 

مراكز سوزن‌دوزی:

ایران‌شهر، چانف čânf اسیكه espake فنوج fan – nuj سورمیچ surwmič شهریانچ šahre – yânč گوانگ govâng نكوچ nokač

 

ابزار كار و مواد اولیه:

سوزن‌دوزی به شیوه سنتی ابراز كار چندانی نمی‌خواهد. مهم‌ترین ابزار آن سوزن، انگشتانه و قیچی است. پارچه، نخ و گاهی قطعات كوچك آینه است.

سوزن‌دوزی از هنرهای زیبا و كاربردی بلوچستان است كه با دوخت‌های سنتی دیگر مناطق ایران كاملا فرق دارد و به آن «بلوچی‌دوزی» نیز می‌گویند در زندگی ساده و دور از تجمل مردم بلوچ، مهم‌ترین وسیله تزیین لباس همین كار است. این هنر از زندگی و سنتی قوم بلوچ ریشه گرفته است كه آن را مادران هنرمند به دختران خود آموزش می‌دهند.

در بلوچستان انواع مختلفی از سوزن‌دوزی‌ها را می‌توان دید كه توسط دستان ظریف زنان و دختران بلوچ روی پارچه، در نهایت ظرافت و زیبایی دوخته می‌شود، پیراهن زنان با چهار قطعه تزیین یافته است. یك قطعه پیش سینه، دو قطعه سرآستین، قطعه دیگری كه در زیر پیش‌سینه به طور عمودی تا پایین پیراهن دوخته می‌شود و جیب كه در اصطلاح محلی آن «گومتان» یا «پندول»  می‌گویند. گا، قطعه عمودی زیر پیش‌سینه به كار نمی‌رود و فقط كنار جیب به طور عمودی با فاصله حاشیه‌دوزی می‌شود. در این قطعات از طرح‌های هندسی و گاه غیرهندسی مانند انواع گل و بوته‌ها استفاده می‌شود كه طرح‌های غیرهندسی برای تزیین پرده، پشتی، سفره، دستمال و... در برخی از سوزن‌دوزی‌ها كه برای آویختن به دیوار تهیه می‌شود. اسامی پیامبر (ص)، ائمه (ع) و یا اسماء خدا و جملات دینی به چشم می‌خورد.



تاریخ : سه شنبه 5 آذر 1392 | 10:49 ق.ظ | نویسنده : مرتضی اسکندرنژاد | نظرات

  • جستوجوی فایل
  • قالب میهن بلاگ
  • ضایعات