تبلیغات
mehr54.b36@gmail.com صنایع دستی ایران تنظیم کننده مرتضی اسکندرنژاد - سوزندوزی بلوچ

سوزن‌دوزی یا نخ‌دوزی یا گل‌دوزی یکی از روش‌های دیرینه آرایش جامه است، در غرب ایران، قطعاتی از منسوجات سوزن‌دوزی شده با نقش‌های پیچیده که تاریخ ساخت آن‌ها به شش هزار سال پیش از میلاد مسیح می‌رسد، پیدا شده است. دست‌دوخته‌ها به‌جز جنبه تزیینی و شناسنامه‌ای، در بعضی اوقات به‌خاطر عقاید مذهبی بر روی کلاه یا پوشاک جلوه‌گری می‌کرده است. در قبل از اسلام به‌جز جنبه تزیینی، جنبه طلسم گونه آن نیز مطرح بوده است. در بیش‌تر نقاشی‌ها یا نقش برجسته‌ها، طرح‌هایی بر روی لباس‌ها منقوش شده است. جامه‌های روی نقش برجسته‌های پیش از اسلام حکایت از رواج سوزن‌دوزی در آن زمان دارد.

 

 

 

 

سوزن‌دوزی بلوچ هنر ظریف و پر سابقه‌ای است، که هیچ کس به درستی نمی‌داند از چه زمانی در ایران رواج یافته است و در کتب تاریخی کم‌تر از آن یاد شده است. با این وجود می‌توان گفت کار بلوچ‌دوزی که همان گل ابریشم دوخته بر پارچه‌هاست و در دوره‌ای با صنعت تولید ابریشم رابطه داشته است.

در کتاب آخرین ماموریت، نوشته مغرالدین مهدی، راجع به سوزن‌دوزی آمده: یکی از صنایع که در حد خود بسیار زیبا و ارزنده است، صنعت دوزندگی و دست‌دوزی جلیقه و لباس زنانه است. مانند ترمه، دست دوزی می‌نمایند و با نهایت زیبایی و با ابریشمی که با رنگ‌های طبیعی رنگ کرده‌اند و رنگش ثابت است و هیچ وقت از بین نمی‌رود، نخ‌دوزی می‌کنند. صدها مربع و مستطیل و لوزی می‌دوزند، یک اندازه که اگر با پرگاری دقیق اندازه‌گیری کنند سرمویی تفاوت ندارد.

در مورد تاریخچه هنر سوزن‌دوزی بلوچ، در کتاب اووماژ دودمسه اثر دیلمونت، این‌طور بیان شده که در حدود 100 تا 200 سال پیش از ظهور اسلام و آمدن دین اسلام به ایران قومی که از اسلاوها بودند که به ناحیه‌ای از بلوچستان آمده و در آنجا سکنی گزیدند. احتمال می‌رود این گروه از اسلاوها از طریق جاده ابریشم به این منطقه آمده باشند چرا که این ناحیه تقریبا بر سر جاده ابریشم واقع شده است. این منطقه در حال حاضر جز خاک پاکستان است و در مرز پاکستان و افغانستان قرار دارد که البته متعلق به ایران بوده و بعدا از آن جدا گشته است. این ناحیه را که گروه مزبور برای سکونت خویش برگزیده بودند، به این خاطر که این قوم آیین اسلام نداشتند و مسیحی بودند کافرستان می‌گفته‌اند و افراد ساکن آن را کافرستانی. کافرستانی‌ها پرورش کرم ابریشم و به‌دست آوردن نخ از پیله‌های ابریشم و استفاده از این نخ را در پارچه‌بافی و سوزن‌دوزی به زنان بلوچ می‌آموختند. شواهد تاریخی و مدارک موجود نیز حاکی از آن می‌باشد که در منطقه بلوچستان پرورش کرم ابریشم مرسوم بوده است و بعدا به مرور ایام منسوخ گشته است.

رزم آرا در کتاب خود به نام جغرافیای نظامی به این موضوع اشاره دارد که: در قرا چانف، شکیم و ایرانشهر مقداری ابریشم به عمل می‌آوردند و به مصرف گل‌دوزی، کلاه، عرقچین، سرمه‌دان، کیسه پول، جلد دعا، بازوبند، پیش سینه و سر دست لباس زنانه می‌رساندند. از بعضی شواهد نیز چنین استناد می‌شود که، سابقا پرورش کرم ابریشم در بلوچستان معمول بوده است و تجارت ابریشم بازار گرمی داشته است و اکنون و به اندازه مصرف داخلی ابریشم تولید می‌کنند.

سوزن‌دوزی از دیگر هنرهای به اصطلاح کافرستانی‌ها بود، که به زنان بلوچ می‌آموختند و در واقع ارزنده‌ترین ارمغانی بود که به زنان بلوچستان عرضه کردند و راز و رمز  نقوش زیبایی آن را بر آنان فاش نمودند.

در مورد بافت پارچه و مصرف ابریشم در کتاب بلوچستان، تالیف ذبیح الدین ناصح آمده است که: پیش از آن‌که خرید پارچه از خارج معمول شود کسانی بودند که شغل آن‌ها پارچه‌بافی بود و آن‌ها را جولاهک می‌نامیدند و محل کار آن‌ها را کارگاه می‌گفتند.

رستن پنبه کار زنان و بافتن شغل مردان بود و پارچه‌ای که به دست می‌آمد «کد» می‌نامیدند. از پنبه‌های بور رنگ که در خراسان پنبه «مسله» می‌نامیدند، نوعی پارچه ضخیم تهیه شده است که آن را کمین نام نهاده بودند و به مصرف روپوش مردان می‌رسید. از ابریشم نیز زنان پارچه‌هایی می‌بافتند به اسم«مهنا» مقنعه یا سریک. از وقتی خرید پارچه از خارج معمول شده کارگاه‌ها را بسته‌اند.

در کتاب تاریخ سلاجقه نیز اشاره کوتاهی به ابریشم مکران می‌شود، که قیمت آن در زمان پادشاهی طغرل شاه به مبلغ سی هزار دینار می‌رسید.

با توجه به مطالبی که ذکر شد می‌توان نتیجه گرفت که در گذشته در بلوچستان پرورش کرم ابریشم مرسوم بوده، حال بلوچ‌ها چه به‌وسیله کافرستانی‌ها به این  آشنایی کرده‌اند و چه از طریق دیگر، این گروه برای سوزندوزی‌هایشان از نخ ابریشم استفاده کرده‌اند و این هنر آنچنان به مرور ایام زندگی و سنن بلوچ‌ها در آمیخته که اکنون جزو وجودشان محسوب می‌شود و نمی‌توان آن را مستقل از آن‌ها دانست.

سوزن‌دوزی هنر آراستن سطح رویین پارچه‌های ساده با بهره گیری از نخ‌های الوان و با كمك سوزن است و دست‌اندركاران آن به مدد بخیه‌های ظریفی كه بر منسوجات ساده می‌نشانند، معمولا تلفیق زیبایی از صبر، شكیبایی و هنر را به نمایش می‌گذازند.

سوزن‌دوزی بلوچ نوعی رودوزی سنتی؛ برگرفته از ذوق و قریحه هنرمند می‌باشد. سوزن‌دوزی، سوچن‌دوزی یا بلوچ‌دوزی در میان اقوام بلوچ، هنری اصیل و ریشه‌دار است كه با طبیعت لطیف و صمیمی زن بلوچ آمیخته است كه تلفیقی است از رنگ‌های خالص و طبیعی و نقش آرام طبیعت، كه می‌توان آن را در میان زنان و دختران بلوچ به عنوان هنری ظریف و پر سابقه دید كه برای تامین مایحتاج زندگی و در واقع سر و سامان دادن وضع اقتصادی خانواده‌های كم درآمد نقش به‌سزایی می‌تواند داشته باشد. 

سوزن‌دوزی بلوچ به‌طور عمده، برای تزیین جامه محلی زنان به‌كار می‌رود. به‌شكلی كه سراسر زمینه پارچه را می‌پوشاند و برای تزیین سرآستین‌ها، دمپای شلوار و موارد دیگر مورد استفاده قرار می‌گیرد. سوزن‌دوزی بلوچ تقریبا در هر شهر و روستای كوچكی از زاهدان تا خاش و در شرق تا سراوان و در غرب تا ایرانشهر رواج دارد.

طرح‌ها و نقوش مورد استفاده در سوزن‌دوزی عموما هندسی و از رنگ‌هایی مانند: قرمز، سبز، آبی، سفید و سیاه استفاده می‌شود. برای دوخت، طرح هندسی را روی پارچه منعكس كرده و دورتادور طرح را با نخ مشكی می‌دوزند كه به این عمل سیاه‌كاری گفته می‌شود. سپس بین فواصل به‌وجود آمده كه در طرح مشخص است را پر می‌كنند كه نوع دوخت در این مرحله فرق می‌كند و معمولا به سه نوع پركار، میان‌كار و كم‌كار تقسیم می‌شود. قطعات سوزن‌دوزی كه برای تزیین لباس‌های محلی زنان مورد استفاده قرار می‌گیرد عبارتند از سر آستین، دمپای شلوار، یقه و پیش سینه، زمینه پارچه یا گوامتان كه در قسمت پایین یقه و به‌صورت عمودی است، که به عنوان جیب  مورد استفاده قرار می‌گیرد. دیگر محصولات كه معمولا  جدید می‌باشند عبارتنداز: كوسن، رومیزی، روتختی، سفره، نوار مانتو، سجاده، دستمال، نوار كمربند، پرده، كیف، قطعات تزیینی سفارشی جهت تزیین لباس‌های زنانه و ....

قطعات مورد استفاده در لباس‌های زنان بلوچ عبارتند از:

پیش‌سینه: که در گویش محلی به آن زیح Zih ، زیگZig  یا جیگGig گفته می‌شودکه در قسمت یقه پیراهن به‌کار می‌رود.

 

گوامتان(گوپتان)  Ga-am tanیا پندول : قطعه‌ای است که در زیر پیش‌سینه قرار می‌گیرد و تا نزدیک دامن ادامه دارد، طول تقریبی آن 65 سانتی‌متر است.

 

سرآستین یا آستونکAstonak : در دو قطعه آماده می‌شود و زینت سر آستین پیران‌های زنان بلوچ است.

 

پاچک Pachac :در قسمت سر شلوار استفاده می‌شود و همانند سر آستین می‌باشد. اما با این تفاوت که نقش‌ها در سر آستین بیش‌تر از پاچک می‌باشد.

 

نوع دوخت و نقش‌های به‌کار رفته در همه این قطعات یکسان می‌باشد، به‌طوری‌که اگر طرح مورد نظر چشم ماهی است، این طرح در پیش‌سینه، گوامتان، سرآستین و پاچک مورد استفاده قرار می‌گیرد.

اصل مهمی كه در نقش‌های سوزن‌دوزی بلوچ رعایت می‌شود این است كه، تا كنون هرگز از نقش انسان  استفاده نشده است. به نظر می‌رسد این امر تحت تاثیر باور و اعتقادات این مردم است، بنابراین نقش‌های مورد استفاده همیشه حاصل  ذهن آنان و به صورت هندسی بوده و بر اساس شمارش تار و پود انجام می‌گیرد؛ اغلب اشكال هندسی مثلث و لوزی می‌باشد كه طرز قرار گرفتن در كنار هم و پركار و كم‌كار بودن آن‌ها ؛ طرح‌ها را از هم متمایز می‌كند.  نوع دوخت هر منطقه عامل دیگر تقسیم بندی انواع  سوزن‌دوزی است كه هر منطقه اصالت خاص خود را دارد. كلیه دوخت‌های بلوچستان به صورت افقی انجام می‌گیرد و از شمارش تار و پود پارچه استفاده می‌گردد. تمامی سوزن‌دوزی‌ها به صورت انواع زیگزاگ‌های ریز و درشت، دوخت كشباف، ریز بافت، درشت بافت و انواع دندان‌موشی است. هر منطقه‌ای از استان دوخت مخصوص دارد. مثلا سراوانی‌ها دوخت‌های دندان‌موشی و زیگزاگ همراه با جوك‌دوزی به‌كار می‌برند؛ در زاهدان بیشتر از جوك‌دوزی استفاده می‌شود. ایرانشهر و چابهار از دوخت‌هایی كه روی پارچه لباس دوخته می‌شود و دارای آینه فراوان می‌باشند، استفاده می‌كنند.

جوك‌دوزی، روی پارچه‌های شش‌تاری و از روی شمارش تار و پود پارچه كه در یك ردیف قرار گرفته، انجام می‌گیرد. سوزن را از میان دو تار پارچه در آورده و پس از این‌كه تمام تارهای این ردیف تمام شد یك تار كاملا سفید روی این تارها قرار می‌گیرد. سپس سوزن  از میان دو تار بالای خط سفید در می‌آید و این كار تكرار می‌شود تا این‌كه جوك‌ها به‌صورت هفت و هشت دوخته شود.

دوخت سراوانی، نوعی دوخت است كه در آن زیگزاگ، دندان‌موشی و كمی هم جوك به‌كار می‌رود. برای این نوع دوخت ابتدا كه كار را شروع می‌كنند، یك سانتی‌متر گذاشته و دوخت دندان‌موشی نیم‌سانتی انجام می‌دهند. ممكن است دوخت دندان موشی تا 3 ردیف پشت سر هم انجام گیرد و سپس بین دوخت‌ها  فاصله باشد. فاصله بین دندان‌موشی‌ها را با انواع دیگر دوخت‌ها پر می‌كنند، بعضی از این دوختها عبارتند از :

كرمك‌دوزی(كرمك دوچی): با استفاده از نخ مشكی و سفید انجام می‌شود.

بست‌دوزی (بست دوچی): نوعی دوخت است كه نخ دیگری را كه روی پارچه خوابانده شده، محكم نگه م‌دارد و باید دقت شود تا فاصله بست‌ها مساوی باشد. در منطقه چابهار و ایرانشهر دوخت‌ها گاهی روی پارچه خود لباس كه برای دوختن آماده می‌شود، انجام می‌گیرد و در آن از آیینه‌های كوچك نیم سانتی‌متری به‌صورت فراوان به كار می‌رود. اغلب دوخت‌های این منطقه از نوع زنجیردوزی است و برای تعبیه آیینه‌ها از دوخت دندان‌موشی و نخ تیره رنگ استفاده می‌شود.

چنان که اشاره شد، تنوع دوخت در هر منطقه و اصالت آن تفاوت‌هایی را در انواع سوزن‌دوزی ایجاد کرده. به عنوان مثال در منطقه ایرنشهر، قاسم آباد، پیپ، ورکات، اسپکه و چانف یا ناحیه خاش و گشت فرق‌هایی با یکدیگر دارند. برای توضیح این امر به چند نوع از شیوه‌های مختلف دوخت اشاره می‌شود:

گراف: نوعی دوخت ساده که شبیه به شماره دوزی است. به این نوع دوخت افغانی‌دوز هم می‌گویند. زیرا این شیوه بیش‌تر در بین افغان‌ها معمول است و به‌طور نسبی دو سوزن‌دوز می‌توانند در هفت روز یک نوار پنج متری را سوزن‌دوزی کنند و غالبا به مصرف تزیین کیف و لباس می‌رسد.

آسان تانکه و پیپ: نوعی دیگر از دوخت‌هایی که در سراوان و در لباس زنان (پیش‌سینه، در آستین، جیب و دمپای شلوار) دیده می‌شود آسان تانکه(حسن تانکه) و پیت دوزی(نوار دوزی) است. طریقه دوخت آسان تانکه، مانند شماره‌دوزی است که با روی هم قرر گرفتن، کم و زیاد شدن طرح و نقش دلخواه را می‌دوزند.

چوتل دوزی: چوتل دوزی را بیش‌تر زنان سراوان به کار می‌برند، که از ظرافت بسیار زیادی برخوردار است و دوخت آن تماما از بخیه می‌باشد. نحوه این دوخت چنان است که، ابتدا طرح مورد نظر را با یک رنگ دوخته. یعنی تمام زمینه طرح را با بخیه‌های زیگزاگی متصل به هم و با یک رنگ می‌دوزند. سپس نقش‌های گوناگونی را با بخیه‌های مستقیم که خطوط افقی یا عمودی در وسط لوزی‌ها با رنگ‌های مختلف ایجاد می‌کنند. این دوخت گاهی همراه با پیپ و دیگر دوخت‌های خاشی به کار می‌رود.

 

 

ابزار و لوازم مورد نیاز عبارتنداز:

سوزن: انواع سوزن‌های مورد استفاده از نوع سوزن شارپ و كرول است كه، از شماره هشت به بالا می‌باشد. این سوزن‌ها را به آسانی می‌توان تهیه کرد و نكته مهمی كه مورد توجه قرار می‌گیرد این است كه، باید دقت شود تا ضخامت نخ با سوراخ سوزن متناسب باشد تا به راحتی از پارچه عبور كند.

قیچی: می‌تواند در اندازه‌های مختلف باشد؛ برای برش دادن و سوراخ كردن تكه‌ها از نوعی قیچی كه به قیچی سر كج معروف است، استفاده می‌شود.

انگشتانه: ‌باعث سرعت عمل در كار می‌شود. این وسیله باید متناسب با انگشت سوم دست باشد. انگشتانه از جنس پلاستیكی، چرمی و فلزی است كه نوع فلزی آن از انواع دیگر بهتر می‌باشد.

مواد اولیه:

پارچه:‌ در انتخاب پارچه آنچه که در درجه اول اهمیت قرار دارد، بافت آن است. پارچه باید دارای تار و پود منظم و کاملا عمود بر هم باشد چرا که سوزن‌دوز نقش را بر اساس شمارش تار و پود پیاده می‌کند و با الهام از نقش‌های اصیل طرح‌های ذهنی خود را بدون کشیدن روی پارچه، سوزن‌دوزی می‌کند و ظرافت پارچه با پر كار بودن آن رابطه مستقیم دارد و هر چه پارچه ظریف‌تر باشد سوزن‌دوزی پرکارتر خواهد بود. جنس پارچه غالبا از نوع کتان و یا پنبه است.

 نخ: نخ مورداستفاده، نخ معمولی از جنس پنبه است و به ندرت ا زنخ ابریشم هم استفاده می‌شود. این نخ‌ها به‌صورت كلاف كوچك به‌نام دمسه ((D.M.C دربازار عرضه می‌گردد. بر حسب امکانات و سلیقه سوزن‌دوز از نخ دمسه (D.M.C) فرانسوی که مرغوب‌تر است یا از نخ‌های پاکستانی استفاده میکند. نخ‌های پاکستانی به علت هم‌جواری با پاکستان و ورود این نوع نخ به‌صورت غیر مجاز و قاچاق بیش‌تر رواج دارد. سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری استان فعالیت موثری در تهیه مواد اولیه و توزیع آن بین سوزن‌دوزان داشته است. از آن جمله تهیه نخ و یسکوز دولا که از شهرهای اصفهان و یزد وارد می‌شود. نخ‌های مورد استفاده برای قسمت تزیینی در لباس و سر آستین و پیش سینه غالبا از جنس پنبه است که تهیه آن در بازار به سهولت امکان پذیر است. نخ را در رنگ‌های مختلف و معمولا به رنگ تیره انتخاب می کنند و 80% آن انواع رنگ‌های قرمز می‌باشد.

سوزن‌دوزی در اصفهان(ارامنه)، بختیاری، شمال كشور(تركمن‌ها)، خراسان و یزد( زرتشتیان یزد) انجام می‌شود. سوزن‌دوزی‌های این مناطق از لحاظ طرح، رنگ و نوع دوخت با سوزن‌دوزی بلوچ تفاوت‌هایی دارد. سوزن‌دوزی‌های مشابه سوزن‌دوزی بلوچ، در كشور پاكستان و به تازگی در افغانستان كار می‌شود. مهم‌ترین مراكز سوزن‌دوزی در بلوچستان پاكستان عبارتند از : كویته، تربت، كیچ (Kec )، آسیاآباد، تُمْپ، مند و بلو. فرآورده‌های بومی سوزن‌دوزی بلوچستان پاكستان همان مواردی است كه در بلوچستان ایران ذكر شد، به همراه رو بالشی و فرآورده‌های سفارشی مثل رو گهواره، روپشتی و پرده حجله .



تاریخ : سه شنبه 5 آذر 1392 | 11:13 ق.ظ | نویسنده : مرتضی اسکندرنژاد | نظرات

  • جستوجوی فایل
  • قالب میهن بلاگ
  • ضایعات