تبلیغات
mehr54.b36@gmail.com صنایع دستی ایران تنظیم کننده مرتضی اسکندرنژاد - مهارت در ساخت چنگ ایران باستان(قزوین)

چنگ ایران باستانایران سرزمین افسانه‌ای چنگ، که در جایجای ادبیات و فرهنگ رد پای آن را می‌توان دید، سمبل اختراع این ساز در جهان می‌باشد. تا به آن‌جا که قدیمی‌ترین آثار این ساز افسانه‌ای مربوط به 4000 ق.م تا1600 ب.م دراین مرز و بوم کشف گردیده و از این خطه به تمام فرهنگ‌های باستانی وارد شده است.

چنگ در تاریخ باستان خاورمیانه:

دلیلی كه سرفصل این بخش چنگ در تاریخ باستان است، اشاره به تمدن‌هایی است كه در منطقه خاورمیانه امروزی در تاریخ باستان شكل گرفته بودند، ما در اینجا گذرا به تمدن غنی دوره‌های سومریان، بابلیان و سپس به تمدن‌هایی كه در نجد ایران شكل گرفته می‌پردازیم و رد پای چنگ را در این تمدن‌ها با استفاده از تحقیقات باستان‌شناسان و صاحبن‌ظران دنبال می‌كنیم.

تمدن میان دو رود:

ما اكنون خودمان را در زمانی در حدود شش هزار سال پیش از میلاد می‌یابیم ، هنگامی‌كه یكی از نخستین تمدن‌ها در بخشی از خاورمیانه نزدیك كه میان دو رود [= مسوپوتامیا ] می‌نامیم، پدیدآمد. تمدن‌هایی كه در طول یك تاریخ 2500 ساله ( 500 پ.م تا 3000 پ.م ) در این منطقه شكل گرفته‌اند، عبارتند از تمدن سومر و بابل در قسمت جنوبی و مركزی میان دو رود و تمدن آشور در قسمت شمالی که در ادامه بحث به بررسی جداگانه هر یك از این تمدن‌ها می‌پردازیم.

سومر:

در بخش جنوبی میان دو رود، در باریكه زمینی به درازای نزدیك به 120/1 كیلومتر به پهنایی نزدیك به 240 كیلومتر میان رودهای دجله و فرات به تمدنی می‌رسیم كه یكی از نخستین تمدن‌های بشری در جهان محسوب می‌شود. سومر در نتیجه یك دوره تلاش‌های بشر در یك منطقه از زمین برای زندگی بهتر بوده است.

چنین می نماید، كه سومریان دارای شیوه زندگی شبیه به دیگر مردمان منطقه بوده‌اند . آنان در دهكده‌ها می‌زیسته اند و خود را به گرد چند مركز دینی مهم سازمان داده اند كه به مرور این مراكز دینی به شهرهای بزرگی تبدیل گشته‌اند.

بیش‌ترین كارهای هنری بازمانده از سومر، هنرهای آغازین حدود هزاره سوم پیش از میلاد ، مشتمل بر سفالینه‌های نگارین  و مهرهای تخت می‌باشد. سومریان آغازین، سازهای موسیقی پرشماری به‌كار می‌بردند و موسیقی را بخشی گوهرین و جان‌دار در فرهنگشان بر می‌شمردند . نی، چنگ و طبل، مقامی برجسته در موسیقی سومری داشتند . این موضوع که این سازها كی و چگونه بر موسیقی سومر ورود نمودند ، در فصل‌های انتهایی توضیح داده خواهد شد.

در چندین سال اخیر در زمینه تاریخ سومر، تحقیقات بی‌سابقه‌ای صورت گرفت كه عموما موفقیت آمیز بوده است. در این رابطه می‌توان به كشفیات بی نظیر لئونارد وولی در منطقه اور و گزارش‌های مصور و علمی او ، همچنین تحقیقات دكتر فرانك فورت در رساله‌اش به نام باستان‌شناسی و مساله سومری ها (1932) ، تحقیقات دكتــر لئونارد کینگز (‌ســومر و كلده 1910 و تاریخ بابل  1915) ، سیدنی اسمیت (تاریخ آشور كهن 1928)‌، سی جی گاد  ( تاریخ و بناهای اور 1929) و دکتر گوردن چایلد ( مشرق پیش از تاریخ 1934 ) اشاره کرد.

چنگ در سومر جایگاه كاملا دینی و محترمی داشته است . این ساز را از شكل‌های اولیه آن بررسی می‌كنیم . زیرا از دیدگاه سومری‌ها، این ساز از قدیمی‌ترین انواع و دارای بیش‌ترین ویژگی بوده است. نام عمومی چنگ در سومر ، قیش زاق سال (  Gis ZAG-SAL) به معنی ساز چوبی با زه‌كشیده است. طرح آن به‌شكل كمان می‌باشد و سیم‌ها از بازوی عمودی به بازوی افقی كاسه ساز وصل می‌شده است و شكلی را به آن می‌داده كه از نظر سومری‌ها به‌عنوان مثلث باز شناخته شده بوده.

      

آشور، آكاد و بابل: 

در تمدن‌های میان دو رود، با استیلای اقوام مختلف ، دوره‌ها نام‌گذاری و بر همین اساس نیز مورد بررسی قرار گرفته. 2400 پ.م سارگون یكم ( شاه آكاد )‌ مردم سامی‌اش را بر سومر پیروز كرده بود. امپراطوری سارگون از دریای مدیترانه تا نزدیك خلیج فارس گسترده شده بود. فرمان‌روایی سارگون یكم از این بابت مهم است، كه او امپراطوری متحد را پایه‌گذاری كرد. با در نظر داشتن توضیحاتی كه در بخش قبلی ارایه شده، تاریخ شكوفایی چنگ در میان دو رود مربوط به هزاره اول پیش از میلاد می‌باشد كه این سازها به‌صورت منسجم و با پایه‌گذاری قوی، مورد استفاده قرار می‌گرفته . آكادی‌ها موارد استفاده از موسیقی را به همان شكل ابتدایی از سومری‌ها برداشت كردند. هم چنان‌كه تمدن سومری یكپارچه گردیده بود، تحولاتی میان قبیله‌ها و مردمان ساكن در پیرامون حوزه نفوذ آن‌ها رخ داده بود. یكی از این فرهنگ‌ها كه در آن زمان پدپد آمد، فرهنگ مردم عرب چادرنشینی به نام اموریان بود، كه در برانداختن اور تاثیر گذار بودند. ایشان هم‌چنان‌كه به زبردستی می‌یازیدند،  قدرتشان را در یك رشته پادشاهی مستقر كردند كه در بر گیرنده آشور، یعنی میان دو رود علیا بود و از دمشق  تا بابل به كرانه فلسطین می‌رسید. همان منطقه‌ای كه تا پیش از آن با احساس نفوذ تمدن مصری، فرمانروایی بزرگ بعدی را شكل داد.

در نسخه اصلاح شده موسیقی بابل ، توضیحاتی در مورد این دوره داده شده . شكوفایی موسیقی در این دوره به حدی

می‌رسید كه موسیقی به واسطه علایم و خطوط خاصی در این منطقه نگارش می‌شده.

در این دوره استفاده از سازهای مختلف بسیار رایج بوده است تا حدی كه در بعضی از موارد به اركستر نیز تبدیل شده است. سازهایی نظیر چنگ، لیر، طبل، فلوت، نی به‌صورت متنوع رایج بوده‌اند.

در رساله باستان‌شناسی و مساله سومری‌های دكتر فرانك فورت به این نكته اشاره می‌شود كه، سومری‌ها و دیگر تمدن‌هایی كه بعد از سومری‌ها در این خطه زیسته‌اند، بانیان اصلی این تمدن نبوده‌اند بلكه اولین ساكنین این سرزمین بوده‌اند.

در مراسم آیینی این مردم عموما چنگ، طبل و فلوت با هم نواخت می‌كردند.

نام آشوری چنگ را در یك لوح بابلی كه به یاد بود تجدید شهر و معابد آن در قرن 7 پ.م  نوشته شده می‌بینیم ، جایی می‌خوانیم: " شاید شادی‌های آن را با ذاغال در سرود خوانده باشم و شاید مردان مغرورانه آن را در آواز بخوانند. "
در ساختمان آن مشخصا چوب دخالت داشته. به‌طوری‌كه از خواندن نشانه‌های باستان بر می‌آید، برای آن نام واژه سی سا  (SI-SA)استفاده ‌می‌شده كه به معنی مستقیم ایستاده است كه باید در آن زه ‌ها بیشتر عمودی كشیده باشد نه مایل.

طرح تكامل یافته‌ای از ذاغال در پرده‌ای بسیار معروف از اركستر ایلامی نقش شده كه در آن، با این ساز به پادشاه جدید ی كه توسط آشور بانی پال (650 پ. م.)‌ برای شوش تعیین شده، خوش آمد گویند.

احتمالا این همان سازی است كه در نی نوا در برگزاری جشن فتوحات اسار هادون استفاده می شده.

نام ذاکال  ZAKKALدر بابل ذاغال Zaggalتلفظ می‌شود به این دلیل تلفظ تو دهانی است كه باعث اختلاف دو حرف در زبان آرامی و عربی شده است.

در نمونه مكشوفه سیپار 4 زه داشته . در نقش حكاكی شده روی سنگ مربوط به قرن هشتم پ.م. با 14 سیم و در اركستر ایلامی در نقش برجسته به همان دوره با 14 تا 22 زه نشان داده شده.

در یك نمونه دیگر كه در لوور نگهداری می‌شود، نیز به همین شكل ارایه شده، طول پایین‌ترین زه در این چنگ بزرگ چیزی  در حدود 90 سانتی‌متر بوده است. اندازه تطبیقی در نمونه‌های لوور و برلین نیز این را تصدیق می‌كند.

در چنگ‌های كمانی شكل سومری‌ها، نوازنده با یك مضراب بلند به نوازندگی سازی پرداخته كه این روش در چنگ‌های سه گوش آشوری نیز به كرات در نقش برجسته‌ها نشان داده شده ‌است.

نمونه نیپوری از اولین سلسله پادشاهی بابل، نیز به همین صورت بوده. در فرهنگ‌های جانشینان سومری‌ها نیز لیرهای مقدس با سرگاو و بسیار استفاده می‌شده.

مصر:

مصر تمدن دره رودخانه ای است که گرد طغیان‌های رود نیل سازمان یافته . برقراری پادشاهی كهن 2263 الی 2778 پ.م. است. پادشاهی كهن، ممفیس را پایتختش قرار داد. در طی این سلسله آغازین اسب و گاری در مصر شناخته شده نبودند و تنها كشتی، وسیله ارتباطی بوده و به‌همین دلیل در كشتی‌سازی بسیار سرآمد بودهاند.                                    

مصری‌ها تماس‌های بسیاری با مردمان جهان مدیترانه‌ای داشته‌اند. چنین می‌نماید كه تاثیر میان فرهنگ این دو تمدن بسیار نیرومند بوده. به‌خصوص در زمینه موسیقی. به‌طور مثال می‌توان به رغبت مصریان به موسیقی آشوری و بالعكس اشاره كرد.

پیكره‌ها و نگاره‌های یافته شده از مصر این سازها را نشان می‌دهد كه چنگ، لیر، سازهای زهی متنوع، نی، فلوت، سنج، زنگ، همه در صندوق خنیاگران مصر بوده‌اند.

احتمالا ساز بنیانی در چارچوب موسیقی مصر، مانند موسیقی سومر و میان دو رود، چنگ بوده است؛ چنگ به حیث اندازه، پیچیدگی، زینت‌كاری بسیار در نقاشی‌های مصردیده شده.

گونه‌های چنگی که در فقوش مصری دیده می‌شود، اغلب دارای 10 ، 20 ، 7 و 4 زه و برخی بسیار ساده و بی‌آرایه بوده‌اند. كشیدن مكرر چنگ در دیوارنگاره‌ها و پیكره‌ها، حكایت از اهمیت چنگ برای این مردماندارد.چنگ‌های بزرگ كه بعضی از آن‌ها به ارتفاع یك متر و صد و هشتاد سانتی‌متر بوده نیز در این فرهنگ استفاده می‌شده. چنگ‌های عمودی شكل كه در دیواره نگاره‌ها و مجسمه‌های مصری نشان داده شده، در دوره سلسله هجدهم مصر ساخته می‌شده، كه نزدیكی بسیار زیادی با سازهای آشوری و چنگ ذاغال دارد.

دیگر ساز زهی مصر تریگونون، به معنای مثلث بوده. ساز زهی که دارای سه گوشه بوده و به احتمال قوی همان چنگ مثلثی شكل اولیه سومر یا مشتق پیچیده‌تری از یك نوع لیر است و در سراسر خاورمیانه بوده ، محسوب می‌شده.

نجد ایران:

منطقه جغرافیایی در امتداد دو رشته کوه بزرگ البرز در شرق و زاگرس در غرب، در شمال منتهی به دریای خزر و در جنوب منتهی به خلیج پارس، نجد ایران گفته می‌شود. این منطقه بعد از انتهای آخرین دوران یخبندان (10،000 سال پیش ) شاهد بارندگی‌های فراوان بوده و به همین دلیل شرایط آب و هوایی گرم و مرطوب در ایران آغاز می‌شود. ما در این بخش به بررسی دوره‌های مختلف تاریخی مردم این منطقه می‌پردازیم، که حدودا از هزاره پنجم پیش از میلاد آغاز شده و تا دوره‌های اسلامی ادامه می‌یابد.

جیرفت:

تمام کشفیات قبل از دوره حکومت ایلامی‌ها به نام پیش ایلامی نامبرده می‌شود ما برای نشان دادن تاثیرات تمدن‌های قبل احتیاج به توضیحاتی در مورد تمدن ارتا و کشفیات جیرفت داریم .

ژان پیرو  مدیر سابق تحقیقات مرکز پژوهش ملی فرانسه  (CNRC)و متخصص در امور ایران باستان که در فاصله سال‌های 1978-1969  در شوش به حفاری مشغول بود، در مورد کشف آثار تمدن جیرفت چنین می‌گوید : منطقه‌ای که پیش‌تر به تصور ما کسی جز چادرنشینان و گله‌های دام‌ایشان در آنجا سکونت نداشتند به واقع قلب تمدن بوده که به نحوی شگفت‌انگیز پیشرفت کرده بوده. کانون درخشانی که اگر برتر از آنچه در بین النهرین یافته‌ایم نباشد، دست‌کم با آن برابر است . در این منطقه جمعیت انبوه زندگی می‌کرده اند. آنان از سلسله مراتب اجتماعی برخوردار بوده‌اند و دیدگاه‌ها و نگرش خاص خود را نسبت به عالم هستی داشته‌اند. از این پس باید جیرفت را مبدا تاریخ دانست و سایر تمدن‌ها را با استناد به آن به عنوان تمدن‌های ماقبل و مابعد جیرفت سنجید.

زمانی که صحبت از ایران و ایران باستان به میان می‌آید، تمام توجه به شکوه هخامنشی متمرکز می‌شود در صورتی که در ادامه بحث خواهیم دید که ایران مهد تمدن‌هایی بوده است که امپراطوری هخامنشی متکامل شده آن‌هاست نه این‌که به تصور اشخاصی امثال آقای هـ . جنسن (مولف کتاب تاریخ هنر) یا آقای دنیس اسپرو (مولف کتاب انگیزه آفرینندگیدر سیر تاریخی هنرها) که می‌پندارند، ایرانیان قومی چادرنشین بودند که ناگهان بر اثر یک اتفاق غریب الوقوع به تمدن و شکوهی به نام هخامنشی دست پیدا کردند.

ایرانیان و طوایف آریایی از همان ابتدا در خود کشش و علاقه‌ای به سوی نغمه‌های جانبخش موسیقی و سردادن سورد و عبارات منظوم احساس می‌کردند. قطعات آهنگین و منظومی که از دو اثر دینی و ادبی کهن یعنی ریگ‌ودا و اوستا به ما رسیده است و یا موسیقی و رقصی که در تشریفات مذهبی هندیان اجرا می‌شود، وجود و اهمیت هنر موسیقی را در قبایل آریایی نمودار می‌سازد.

یک بخش مهم از اوستا (گاتاها) مشتمل بر نیایش و سروده‌های مذهبی است که با آهنگ‌های مخصوص وتشریفات ویژه‌ای، هنگام نیایش اهورامزدا، خوانده می‌شده است.

قدیمی‌ترین آثار و نمونه‌های گویای مراسم آیینی، نقوشی است که بر روی سفال‌های پیش از تاریخ ترسیم شده و از کاوش‌های باستان‌شناسی مناطق مختلف ایران از جمله تپه‌های سیلک کاشان، چشمه علی شهر ری، اسماعیل آباد قزوین و ... به‌دست آمده است.

یکی از جالب‌ترین نقوش گویای این مراسم، بشقاب پایه‌داری است از تل‌جری واقع در 12 کیلومتری تخت جمشید که رقص آیینی را به نمایش درآورده است، می‌باشد. این ظرف که حدود 6000 سال قدمت دارد، تصویر گروهی مردان را بر خود دارد، که به ردیف پشت سر یکدیگر به حالت نیم‌خیز قرار گرفته و اطراف توده‌ای که احتمالا آتش افروخته، سمبل خورشید یا خرمن محصولی است به نیایش و پایکوبی دسته جمعی مشغولند.

چنین نقوشی، بر سفال‌های به‌دست آمده از تپه سیلک کاشان و چشمه علی و موسیان نیز دیده می‌شود، که انسان‌ها دست‌ها را در دست یکدیگر قرار داده و با آرایش دورانی و حرکات موزون به پایکوبی مشغولند.

در دوران پیش از تاریخ این شیوه رقص و نیایش برای جلب رضای خدایان انجام می‌شده و در دوران‌های بعد نیز به‌صورت‌های مختلف استمرار یافته و امروزه در مراسم سنتی جشن و عزاداری در بیش‌تر نقاط اجرا می‌شود.

آلات موسیقی و سازها علاوه بر بیان سنت‌های شفاهی، همراهی کننده رقص و پایکوبی بوده، همچنینن ابزارهایی بودند برای ایجاد هیجان در زمان جنگ و نبرد ، به همین دلیل سازها در آیین‌های مذهبی و غیر مذهبی و مراسم رزم و بزم نقشی برجسته داشتند.

در ادامه بحث به تمدنی می‌پردازیم که برای باستان‌شناسان معمایی است. ارتا، تمدنی است که با اسناد باستان‌شناسی زودتر از سومر، به مظاهر تمدن و قابلیت‌های زندگی اجتماعی دست پیدا کرده بودند.

الواحی که از مناطق باستانی سومر به‌دست آمده، نشان می‌دهند که سومریان همانند تمامی ملل کهن تصوراتی آمیخته با افسانه و اسطوره داشته‌اند. در واقع کهن‌ترین داستان حماسی و قدیمی‌ترین اسطوره موجود مربوط به این دوره است.

افسانه گیلگمش گزارش توفان بزرگ و پیدایش مجدد تمدن سومر است. در این نوشته‌ها از تمدن درخشان دیگری به نام ارتا سخن رفته است. در آن‌جا انمرکار  ( 2500 سال پیش از میلاد ) در نامه‌ای برای ساخت معبد، از پادشاه ارتا درخواست معمار و صنعت‌گر م‌ کند و در آن نامه به الهه اینانا متوصل شده و به او می‌گوید :" ای خواهر من، به خاطــر اروک چنان کن که ارتاییان زر و سیم را با چیـره دستی برای من به کار برند! قطعات سنگ‌های لاجورد را [ برش دهند ] و الکتروم ( نوعی آلیاژ طبیعی طلا و نقره ) و سنگ لاجورد شفاف برایم فراهم آورند! "

ما در این توضیحات تلاش برای اثبات تاریخ مناطق نداریم و فقط مقدمه‌ای برای آشنایی خواننده به این تاریخ را ارایه کرده‌ایم. در 3000 سال پیش از میلاد صنایع و هنرهای این منطقه بسیار پیشرفته بوده است که در آثار کشف شده از این مناطق بسیار واضح و مشهود است. گذشته از کشف خط، که هنوز رمزگشایی نشده یک سازه خشتی مطبق غول آسا که به تخمین باستان‌شناسان در بنای آن بیش از پنج میلیون قطعه خشت به کار رفته است، در حفاری‌های تپه کنار صندل کشف گردید که قدیمی‌ترین زیگورات شناخته شده در جهان محسوب می‌شود که باستان‌شناسان را به این نظر روبرو کرده که احتمالا طراحی و ساخت زیگورات‌ها از شرق ایران به میان دو رود راه یافته است.

دوره‌های پیش از اسلام:

چنگ‌ها درایران باستان به دو گروه کاسه‌ای وجعبه‌ای تقسیم می‌شوند. با توجه به تنوع چنگ در لایه‌های تاریخی ایران و تاثیر فرهنگ‌های مختلف در ساختار آن‌ها مسیر حرکت از 4000 ق.م  تا عصر حاضر را با انتخاب نمونه‌های مستند دنبا ل کرده و نقاط تاریک تاریخی را که احتیاج  به بررسی بیشتر داشتند، وا نهادیم.

پیش عیلامی:

ادامه متن

تمام کشفیات قبل از دوره حکومت عیلامی‌ها، پیش عیلامی نامیده می‌شود. طبق آثار به‌جامانده جایگاه موسیقی نزد مردم عیلامی همراه با اعمال مذهبی بوده و بیش‌تر دستاورد هنر پیش عیلامی و عیلامی در هزاره چهارم و سوم در آثار مهرسازان حفظ شده است.

باستان‌شناسانی که در مناطق مختلف پیش عیلامی و عیلامی حفاری و بر این آثار تحقیقاتی داشته‌اند عبارتند از: مارسل دیولافوا، ژاک دمورگان، رومن گیرشمن، ژان پاره، جی ای گوتیه، جی لامپری، پیناس دلوگاز، هلن جی کانتور، اف اچ ویسباخ، فردیناند بورک، فردریخ ویلهام کونیگ.

 در سال‌های 3-1962 انستیتو خاورشناسی دانشگاه شیکاگو، ازطریق پرفسور دلوگاز و دکتر کانتور برای اولین‌بار حفاری در قلمرو عیلام را شروع کردند. دراین کاوش‌ها تعدادی از مهرهای باستانی مربوط به هزاره چهارم ق.م به‌دست آمد، یکی از مهر‌های بدست آمده در تپه چغامیش خوزستان سندی6000 ساله است که کهن‌ترین ارکستر جهان را در خود به یادگار دارد.

این نمونه مهر نخستین سندی است که بشر از موسیقی، به‌عنوان هنر سازمان یافته استفاده کرده. این تصویر یک گروه نوازنده را  نشان می‌دهد، که در واقع پیشرو ارکسترهای امروزی محسوب میگردند. در این تصویر چنگ بزرگی دیده می‌شود که پشت سر آن نیمرخ نوازنده زانو زده تصویر شده است. نفر دوم در حالت نواخت طبل و نوازنده سوم دو چیزه شاخ مانند به دست گرفته است، ما در آغاز می‌پنداشتیم قاشقک باشد ولی روی تکه دیگر به وضوح دیدیم که انتهای یکی از این شاخ‌ها به دهان نوازنده می‌رسد، جای تردید نیست که نوازنده یک وسیله موسیقی بادی که شاید بوق بوده می‌نوازد. نفر چهارم که دستش را به صورت برده درست همان حالت آوازخوان را دارد که هنوز در خاورمیانه این حالت را می‌توان دید. بنابراین در این تصویر با ارکستری روبرو هستیم که دارای سازهای زهی، بادی و ضربی است و خواننده‌ای با آواز، آنان را همراهی می‌کند. این مهر نمایشگر ضیافتی است به همراه موسیقی که به آداب دینی بستگی داشته است.

عیلامی: 

در 2250 ق.م شاه اینشوشیناک نوازندگانی را استخدام کرده بود و به آن‌ها حقوق می‌داده تا در مقابل درب ورودی اصلی معبد چغازنبیل شب‌ها و روزها مشغول نواختن باشند، والتر هینتس عیلام‌شناس، در زمینه‌ حکاکی‌های مختلف عیلام تحقیقات فراوانی انجام داده، درکتاب دنیای گمشده عیلام می‌گوید:

عیلامیان مردمانی هستند که هنوز ابعاد زندگی هنری و اجتماعی آنان به‌صورت کامل مورد تحقیق و بررسی قرار نگرفته و پر از رمز و راز است و سال‌ها زمان برای کشف این تمدن احتیاج است.

در نقش‌های حکاکی شده عیلامی، چنگ جعبه‌ای بسیار دیده می‌شود و جایگاه ویژه‌ای در موسیقی آن دوران داشته است. درنقش برجسته کول فرح در ایذه مال امیر(699-716ق.م)، صحنه‌ای مربوط به قربانی حیوانات در مقابل حاکم وجود دارد که علاوه بر حکمران عیلام، نقش سه نفر درحال نواختن موسیقی به چشم می‌خورد. نفراول که پیشاپیش سایرین حرکت می‌کند چنگی بزرگ در دست چپ نگه داشته و با دست راست در حال نواختن آن می‌باشد. بر روی لباس‌های هر سه نفر ایلامی فوق متنی به‌خط میخی ایلامی به‌عبارت زیر نقر شده است :

نفر اول : من سونکیر نوازنده چنگ هستم.

نفر دوم : من سومومو ... ( کتیبه خراب شده است ) .

نفر سوم : من سونکیر- شو فلوت زن هستم.

از نمونه‌های دیگر می‌توان به نقوش روی جام برنزی ارجان اشاره کرد. مقبرهای مربوط به هزاره اول پیش از میلاد در ارجان بهبهان کشف شد که گور یکی از پادشاهان عیلام نو به نام کید ین هوتران بوده. اشیا ذیقیمتی از این آرامگاه به دست آمد که در نوع خود ب‌ نظیر بوده و جای مطالعات بسیاری دارد.

یک سینی برنزی با نقوش کنده‌کاری شده به دست آمد که به جام ارجان معروف شد، بروی  این جام پنج ردیف نوار منقوش به شیوه کنده‌کاری حک شده است که موضوعات آن به طور خلاصه عبارت است از صحنه ضیافت مقابل پادشاه، نقش دژ، صحنه جنگ و صحنه کار و مشاغل روز مره مردم مانند ماهیگیری و چیدن خرما و...

اما نوار چهارم این جام مورد توجه بحث ما قرار می‌گیرد، که در آن مجلس بزمی را تصویر شده است که شش نفر مشغول نواختن موسیقی هستند و در کنار آن‌ها عده‌ای مشغول بندبازی و رقص هستند. دسته نوازندگان از یک تار نواز، یک فلوت نواز، سه نفرچنگ نواز و یک نفر با دایره زنگی تشکیل شده است.

هخامنشیان:

متاسفانه بعد از حمله اسکندر، اکثر آثار مربوط به این دوره از بین رفته و تنها آثار محدود تاریخی و نوشته‌های تاریخ‌نویسان یونانی، ما را با بخش کوچکی از موسیقی دوره پایانی این امپراطوری با شکوه آشنا می‌کند. هراکلیدس در توصیف مشهور خود ازمراسم شام شاهانه می‌گوید:

در طول مراسم صرف شام، نوازنده‌گان به خواندن و نواختن چنگ می‌پرداختند، یکی از آن‌ها تنها می‌خواند و بقیه به صورت دسته هم‌سرا، آواز او را همراهی می‌کردند.

علی سامی در کتاب موسیقی ایران در عهد کهن و هخامنشی آورده که، سایر تاریخ‌نویسان یونانی نیز نوشته‌اند:

پادشاهان ایرانی هنگامی که بر خوان طعام می‌نشستند، دسته‌ای ازخنیاگران مشغول رامشگری می‌شدند، نوازندگان کشورهای تابعه چون بابل، هند و مصر نیز در بین آنان بوده‌اند. به‌طوری که نوشته‌اند در جنگ ایسوس پس از شکست داریوش سوم، سیصد و بیست زن نوازنده ضمن اسیران به دست سرداران اسکندر افتادند.

رازانی نیز به نقل از سفرنامه فیثاغورث که به سال 1799 ترجمه و چاپ شد می‌گوید:

هنگام تاجگذاری داریوش، سیصد و شصت دختر جوان از ایالات و ولایات به پایتخت آمده، همگی با نغمه وآهنگ، آوازی مناسب با هم موسیقی اجرا می‌کردند

یک نمونه چنگ مربوط به این دوره را می‌توان در یک مهر سوسکی شکل از جنس سنگ یمانی، موجود در موزه بوستون ملاحظه کرد،که یک زن پارسی را به حالت نیمرخ و نشسته در حلات چنگ نوازی نشان می‌دهد.

 اشکانی:

ازمهم‌ترین اطلاعات و اسناد موجود درباره موسیقی اشکانیان که از کتاب‌ها و نوشته‌های مورخان باقی مانده، تحقیق صاحب نظرانی چون نلدکه و مارکورات است که معتقدن،د بخش مهمی از شاهنامه به نقل ازتاریخ اشکانی برگزار شده و مبنای این بخش بدون شک چکامه‌های پهلوی بوده که همراه با چنگ خنیاگران اجرا می‌شده است.

یک سند مهم که نشان می‌دهد در این دوران آموزش موسیقی از مواد آموزشی مدرسه‌های ایرانی بوده است، کارنامه اردشیر بابکان است که به رویدادهای پایانی دوره اشکانیان نیز می پردازد.

آثاری که در این رابطه در موزه ملی ایران نگهداری می‌شود، پیکره‌های گلی زنان چنگ‌نواز است که همگی حاصل کاوش‌های شوش می‌باشد. یکی از آن‌ها با شماره ثبت 387، زنی است به صورت ایستاده با پیراهنی بلند که چنگی دربغل دارد.

پیکرک دیگر، زنی چنگ نواز را نشان می‌دهدکه فقط قسمتی از بالا تنه آن باقی مانده و با شماره ثبت 7560 در موزه ملی ایران موجود است، این پیکره هم چنگی را در آغوش گرفته است. بارزترین تغییر در اصول نوازندگی در این دوره نسبت به دوره‌های پیشین خود این است که، در دوره‌های قبل نوازنده نشسته چنگ را می‌نواختند و در این دروه مانند عیلامیان نخستین چنگ را در آغوش گرفته و ایستاده دیده می‌شوند.

ساسانیان:

به جرات می‌توان گفت، برعکس دوره هخامنشیان که به‌دلیل ویرانی‌های اسکندرمقدونی آثار زیادی ازموسیقی به‌جا نمانده، دوره ساسانیان را می‌توان عصرطلایی موسیقی ایران نامگذاری کرد. در این عصر،موسیقی ایران تنوع و تحولات زیادی در زمینه وسایل و فرم موسیقی به خود دیده است و بزرگانی چون باربد جهرمی، نکیسا، رامتین، بامشاد، سرکش وسرکب دراین دوره پا به عرصه هنرگذاشتند. هرچند اطلاعات کمی از این اساتید در دست است اما، ریشه تحولات بعد از اسلام در موسیقی ایران و اسلام این بزرگان بوده‌اند.

از نمونه‌های چنگ در این دوره، می‌توان به قطعه موزاییک مربوط به نیمه دوم سده سوم میلادی اشاره کرد که در بیشاپور کشف شده و اکنون در موزه لوور نگهداری می‌شود.

از دیگر آثار به جامانده از عهد ساسانی می‌توان به حجاری‌های طاق‌بستان کرمانشاه که در قرن پنجم میلادی به فرمان خسرو پرویز تراشیده شده است، اشاره کرد. این نقش برجسته دو شکارگاه سلطنتی را نشان می‌دهد، در دیوار سمت چپ، صحنه شلوغی از شکار گراز است و دیوار سمت راست غار، صحنه‌ای از شکار گوزن را نشان می‌دهد، در این نقش نفر اول از سمت راست نوازنده‌ای است، که نای یا سورنای می‌نوازد، نفردوم نوازنده، وسیله چهارگوشی به شکل دف است. در منظره شکار گراز، شاه و اطرافیان او با چندین نوازنده چنگ و آواز خوان دیده می‌شوند و عده‌ای دیگر در قایقی مشغول دست زدن هستند. ظروف نقره متعددی هم در مجموعه‌ها و موزه‌های خازج از کشور وجود دارند، که تعدادی از آن‌ها منقوش به تصاویر نوازندگان چنگ است، از جمله تنگ نقره مربوط به سده  هشتم  و نهم میلادی که در موزه هنرهای زیبای لیون نگهداری می‌شود.

بررسی تغییرات چنگ در دوره‌های ذکر شده:

دردوره پیش عیلامی با چنگ‌های کاسه‌ای روبرو شدیم که در ایران نا گهان در هزاره دوم ق.م نا پدید و در همان دوره با پیکره‌های گلین نوازندگان تنبور یا سازی شبیه به آن برخورد می‌کنیم که می‌توان گفت تکامل یا تغییر چنگ کاسه‌ای هستند، به این شکل که ستون به جای زاویه 45 درجه‌ای خود به 180 درجه تغییر کرده و سیم‌ها از 7 الی 11 عدد به 2 یا 3 سیم کاهش یافته تا نوازنده کاربرد بیشتری از ساز داشته باشد.

اما چنگ‌های جعبه‌ای که در دوره ساسانی به چنگ ایرانی معروف گردیدند، همان چنگ عیلامی بوده که از دوره عیلام جایگاه خویش راحفظ کرده و در زمان اشکانیان به ساختار دقیق در ساختمان و شیوه‌های نوازندگی دست پیدا کرد.

در زمان ساسانیان، چنگ‌ها متکامل‌تر شده و در نمونه‌ای بیشاپور به بعد ساختار جعبه‌ای کامل‌تر دیده می‌شود. در اواخر دوره ساسانی به‌دلیل این‌که چنگ‌های کارگرفته شده برای مراسم مذهبی احتیاج به جا به جایی داشته، ابعاد ساز کوچک‌تر می‌شود، که سرآغاز پیدایش  چنگ‌های کوچک قابل حمل است، بعد از ورود اسلام به ایران، این گونه از چنگ‌ها به نام چنگ‌های اسلامی شناخته شدند.

ابزار و لوازم مورد نیاز برای ساخت این ساز عبارتند از:

1-چوب گردو: بدنه ساز

2-شمشاد: صفحه سیم گیر

3-برنز: برای سیم‌ها

4-برنج : تزیینات

ابزار:

اره فلکی، اره دستی، سمباده، ساب، چسب ضد حریق و ... .

گوشی‌های کوک‌کننده ساز، قابلیت تغییر نیروی کشش سیم را دارا می‌باشد که به این واسطه می‌توان ساز را با دقت بیش‌تری کوک کرد و تنوع در فرکانس‌های تولید شده بیش‌تر خواهد بود. محدوده صدا دهی این ساز 21 فاصله موسیقیایی است که می‌توان به شکل کروماتیک یا 4/1 ( یک چهارم ) فاصله کوک کرد. قابلیت فرکانسی این ساز  33  تا 2000 هرتز می‌باشد. مواد به‌کار رفته در ساختمان آن چوب بوده که از چوب گردو استفاده شده و دلیل انتخاب آن بومی بودن درخت گردو در ایران می‌باشد و جنبه نمادین آن بوده. جعبه تشدید کننده این ساز در عین سادگی یکی از پیشرفته‌ترین ساختارهای رزونانس را به‌وجود می‌آورد. جعبه رزونانسی این ساز، از جنس چوب توت بوده که با در نظر گرفتن خواص اکوستیکی آن دارای  ارتعاشاتی منظم با دامنه تغییر مناسب می‌باشد.

    

هدف بازسازی:

تاریخ غنی ایران پر از عجایب و ناشناخته‌های پنهان مانده از دیدگاه بشر امروز است. به‌دلیل موقعیت خاص منطقه جغرافیایی، ایران همیشه درگیر جنگ‌ها و استفاده ابزاری از این تاریخ بوده است. اما مادر میهن، در دوران مختلف تاریخی همیشه فرزندانی را می‌پرورد که فرهنگ غنی این مرز و بوم را به دیگر فرزندان وطن و تک‌تک انسان‌های این کره خاکی هدیه نمایند.

تلاش ما در این راستا برای بازسازی تاریخ شش هزار ساله صوتی این مملکت از این نقطه شروع و با هدیه دادن این اسطوره شش هزار ساله که قدیمی‌ترین چنگ جهان نیز می‌باشد، این حرکت را آغاز نموده‌ایم. این گروه حرکت بازسازی سازهای باستان ایران و جهان را با این هدف آغاز و  دنبال کرده است که امروز پس از 8 سال متوالی با به صدا در آوردن اولین نمونه مجموعه سازهای باستان ایران و جهان، نوید بازسازی تمام سازهای فراموش شده و از بین رفته جهان را به تمامی خوانندگان این مقاله می‌دهد که بعد از رسیدن تعداد آنها به مرز 80 عدد، نوای شادی، آزادی، صلح، یگانگی و دوستی را به یک ارکستر بزرگ در جای‌جای این کره خاکی، به گوش تمامی مردم پرورش یافته مادری به نام، زمین برساند.

هدف دیگر این گروه شناخت دیدگاه‌های صوتی دوره‌های مختلف ایران و بعد جهان در زمینه شناخت ادوات موسیقی بوده که با در نظر داشتن این مقدمه کاملا علمی و بررسی زوایای ارکستری این سازها، می‌توان به رنگ‌ها و تلفیقات جدیدی در زمینه ساخت سازهای جهان رسید.

      

 

     

 



تاریخ : سه شنبه 5 آذر 1392 | 12:08 ب.ظ | نویسنده : مرتضی اسکندرنژاد | نظرات

  • جستوجوی فایل
  • قالب میهن بلاگ
  • ضایعات